Οι Αραβες ποιητές αρνούνταν πάντα το Ισλάμ

Εχει μόλις πάρει στα χέρια του φρεσκοτυπωμένο το βιβλίο του «Ενας τάφος για τη Νέα Υόρκη», έναν τόμο με μεταφρασμένα στα ελληνικά ποιήματά του (1949-2008) από την Αγγελική Σιγούρου. Του τον πρόσφερε η εκδότρια Αννα Πατάκη.

Κι όμως, ο 87χρονος και τόσο νεανικός Σύρος ποιητής, που άλλαξε το όνομά του και πήρε το αρχαιοελληνικό Αδωνις, που ζει από το 1956 στη Γαλλία και θεωρείται ο μεγαλύτερος εν ζωή Αραβας ποιητής, έχει πάρει το βραβείο Γκέτε και κάθε χρόνο λέμε «φέτος θα του δώσουν και το Νόμπελ, πού θα πάει», μιλάει με πάθος και με θέρμη κυρίως για πολιτική και θρησκεία.

Τριγυρισμένος στη Στέγη του Ιδρύματος Ωνάση από μια ομάδα δημοσιογράφων («χαίρομαι ιδιαίτερα που βλέπω τόσες γυναίκες», λέει και όχι, σας διαβεβαιώ, επειδή είμαστε το ωραίο φύλο, θα καταλάβετε πιο κάτω γιατί) δίνει μια μικρή πρόγευση από όσα θα συζητήσει σήμερα στις 7 μ.μ. στη Μικρή Σκηνή της Στέγης με τον Γιώργο Αρχιμανδρίτη. Η είσοδος είναι ελεύθερη, θα είναι μια πολύ ενδιαφέρουσα βραδιά.

● Δεν φοβάται μήπως καταδικάζοντας την ίδια την ουσία, τα δόγματα του Ισλάμ, αποξενώνει τους μετριοπαθείς μουσουλμάνους; «Διαχωρίζω το Ισλάμ από τους μουσουλμάνους, δεν έχω πρόβλημα μαζί τους, υπάρχουν εξαιρετικά, δημιουργικά άτομα (γιατροί, αρχιτέκτονες, μουσικοί) που ξεπερνούν και τους συναδέλφους τους στη Δύση.

Ομως, έχουμε στον αραβικό κόσμο μια μεγάλη παράδοση κριτικής στο Ισλάμ, που ίσως την αγνοείτε. Ολοι οι μεγάλοι Αραβες συγγραφείς έκαναν κριτική στη θρησκεία, απλώς ήταν πιο έμμεση, όχι τόσο ευθεία με τη δικιά μου – από τον φιλόσοφο Αβερόη, που κινούνταν εμπνευσμένος από τον αρχαίο ελληνικό ορθολογισμό, μέχρι τους μυστικιστές, που ήταν μια επανάσταση στο πλαίσιο του Ισλάμ, κάτι σαν σημερινοί ριζοσπάστες αριστεροί.

Αλλα οι σφοδρότεροι κριτές του Ισλάμ ήταν και είναι οι ποιητές. Δεν είναι καθόλου τυχαίο που ο αραβικός κόσμος δεν έχει, όπως ο δικός σας, θρήσκους ποιητές, έναν Κλοντέλ για παράδειγμα, που ήταν πιστός καθολικός. Η ποίηση στον αραβικό κόσμο είναι μια ολοκληρωτική άρνηση της επίσημης θρησκείας, γι’ αυτό και είναι πάντα κρυμμένη, περιθωριοποιημένη, κατατρεγμένη από την εξουσία».

● Γιατί ξεφούσκωσε η «αραβική άνοιξη», γιατί απέτυχε η εξέγερση εναντίον του Ασαντ; «Στην αρχή ήμουν, όπως όλοι μας, ενθουσιασμένος. Ζήτησα, μάλιστα, με ένα δημόσιο κείμενό μου την παραίτηση του Ασαντ. Γρήγορα όμως είδαμε την εξέγερση να εξελίσσεται σε κόλαση. Διέστρεψε την ίδια την ευγενική έννοια της επανάστασης.

Γιατί χρησιμοποίησε βία, έκοψε κεφάλια, κατέστρεψε τις χώρες (όχι μόνο τη Συρία, αλλά και τη Λιβύη, την Τυνησία, την Υεμένη). Γιατί δεν εκφράστηκε ούτε για μια στιγμή ένας ανατρεπτικός πολιτικός λόγος· για παράδειγμα, κανείς ποτέ δεν μίλησε για την απελευθέρωση των γυναικών, ακριβώς το αντίθετο.

Γιατί ζήτησαν βοήθεια από τα πιο αντιδραστικά και διεφθαρμένα αραβικά καθεστώτα, το Κατάρ και τη Σαουδική Αραβία. Και, τέλος, το σπουδαιότερο, γιατί χρησιμοποίησαν σαν όπλο τη θρησκεία και δεν νοείται επανάσταση που να προσκυνάει τη θρησκεία. Γι’ αυτό και όλο αυτό το κίνημα μετατράπηκε σιγά σιγά στον ISIS».

● Eλπίζει κάποτε να υπάρξει πραγματική δημοκρατία στον αραβικό κόσμο; «Ποτέ στην ιστορία μας δεν έχουμε γνωρίσει πραγματική δημοκρατία. Γιατί δημοκρατία, που η εξουσία να ταυτίζεται και να εκπορεύεται από τη θρησκεία, δεν νοείται. Δημοκρατία σημαίνει αναγνώριση και σεβασμό του “άλλου”. Το Ισλάμ, αντίθετα, δεν ανέχεται το διαφορετικό, δεν αναγνωρίζει καν τα ίδια δικαιώματα για όλους.

Εχουν οι γυναίκες δικαιώματα; Εχουν οι χριστιανοί; Ποτέ, λοιπόν, δεν θα δημιουργηθούν πραγματικές δημοκρατίες στον αραβικό κόσμο αν δεν χωριστεί πρώτα το κράτος από τη θρησκεία. Αν δεν πάψει ο Θεός να έχει τον πρώτο λόγο. Γιατί αυτός φταίει για όλα, σε όλες τις μονοθεϊστικές θρησκείες, που η γυναίκα είναι υποταγμένη στον άνδρα».

● Νιώθει ότι ανήκει στην αραβική κουλτούρα; Υπάρχει αραβικός πολιτισμός; «Υπάρχει απλώς μια κυρίαρχη, παραδοσιακή θρησκευτική κουλτούρα, που επηρεάζει τα πάντα, την οικογένεια, τα πανεπιστήμια, την επιστήμη, την τέχνη. Οποιοσδήποτε διαφωνεί αποβάλλεται, δεν θεωρείται μέρος του πολιτισμού.

Στις δημοκρατικές χώρες, αντίθετα, υπάρχει διάλογος ανάμεσα στον θεσμικό, επίσημο πολιτισμό και τον άλλο, τον “αιρετικό”. Για παράδειγμα, ο Μποντλέρ συνομιλούσε με το έργο τού Λα Φοντέν, ο Ρεμπό με του Βικτόρ Ουγκό. Στη Γερμανία ο ασεβής Νίτσε άνοιξε διάλογο με τους χριστιανούς φιλοσόφους. Στον αραβικό κόσμο ουδέποτε υπήρξε κάτι το αντίστοιχο. Γι’ αυτό κι εγώ νιώθω ένας περιθωριακός του αραβικού κόσμου».

● Πώς μπορεί η Ευρώπη να υπερασπίσει τις ιδέες και αρχές της από τον φονταμενταλισμό, που αποκτά όλο και μεγαλύτερη επιρροή, ακόμα και σε μουσουλμάνους που ζουν χρόνια πολλά στις χώρες της; «Να πάψει να βομβαρδίζει το Χαλέπι. Να αναγνωρίσει την ευθύνη της, αφού η Δύση δημιούργησε την Αλ Κάιντα και τον ΙSIS.

H Δύση το μόνο που θέλει είναι να εξαφανίσει, να εκδυτικοποιήσει την Ανατολή, να μετατρέψει όλον τον κόσμο σε μία Αγορά. Είμαι πολύ κριτικός απέναντι στη Δύση, έχει αποτύχει στην πολιτική της. Κανείς δεν μπορεί να κατανοήσει τι συμβαίνει αυτή την εποχή στον αραβικό κόσμο, αν δεν κοιτάξει κατάματα και τις δικές της ευθύνες».

● Τι ρόλο μπορεί να παίξει η ποίηση στην αλλαγή του αραβικού κόσμου; «Ο κόσμος αλλάζει όταν αλλάζουν οι θεσμοί του. Η ποίηση, όπως και η αγάπη, δεν έχει τέτοια δύναμη. Η ποίηση αλλάζει τη σχέση μας με τις λέξεις, με τον κόσμο, στον οποίο μπορεί να δώσει μια νέα, πιο όμορφη εικόνα, που να δώσει έμπνευση και κίνητρο στους ανθρώπους.

Αλλά πρακτικά, υλικά, δεν έχει καθόλου δύναμη. Εχετε στην Ελλάδα ανάλογες εμπειρίες. Ο Ρίτσος ήταν ένας μεγάλος ποιητής, χωρίς να μιλάει στο έργο του για την κομμουνιστική του ιδεολογία, όπως έκανε ο Νερούντα, που ήταν και μικρότερος ποιητής. Ο Μαγιακόφσκι, πάλι, κι ας μίλησε στο έργο του για επανάσταση, αυτοκτόνησε».