Η μαγεία του θεάτρου

Λίγες μέρες απομένουν για τον επόμενο χρόνο. Ολοι αυτόν τον καιρό κλείνουν τους λογαριασμούς τους με τον απερχόμενο. Πάει ο παλιός ο χρόνος, ας γιορτάσουμε, μας παρακινεί το γνωστό τραγούδι που βγαίνει από τη ναφθαλίνη του αυτές τις ημέρες.

Η παρότρυνση αυτή εμπεριέχει και μια υπαινικτική προσπάθεια για να κλείσουν τα δεφτέρια τα παλιά. Την ίδια στιγμή κρύβει και την αισιοδοξία -αλλά και την προσδοκία- πως ο καινούργιος χρόνος θα είναι μια καινούργια αρχή.

Για να απαλλαγούμε από τα βαρίδια του παρελθόντος. Για να ζεστάνει η μέρα. Για να ξαναμπούν όλοι στην αφετηρία μιας νέας διαδρομής.

Αυτή η αντίληψη είναι σύμφυτη στον κυκλικό χρόνο. Στις γιορτές που συνόδευαν παλαιόθεν αυτές τις μέρες. Ενσάρκωναν την επιθυμία του ανθρώπου για μια άλλη μέρα. Καλύτερη. Οσο κι αν η κυκλικότητα είχε τους δικούς της κανόνες.

Φαίνεται πως στην εποχή μας ζηλεύουμε αυτή την κυκλική κίνηση. Επιθυμούμε διακαώς να πάρουμε το σφουγγάρι και να σβήσουμε όσα μας στενοχώρησαν. Οσα μας κούρασαν και μας απογοήτευσαν. Συχνά η επιθυμία πνίγεται στη γνώση της λειτουργίας του γραμμικού χρόνου που είναι αμείλικτος με τις ψευδαισθήσεις.

Ο σύγχρονος νεοφιλελευθερισμός δεν έχει ευαισθησίες. Τα δεφτέρια του δεν σβήνουν εύκολα. Ή όταν το κάνει ζητάει την πληρωμή του.

Ευτυχώς όμως που οι γιορτές, περιμένοντας τον καινούργιο χρόνο, φροντίζουν να μαλακώσουν την ψυχή των ανθρώπων. Κι αυτό συνέβαινε από παλιά. Τα ρογκατσάρια, οι όμιλοι μεταμφιεσμένων νέων που διασκεδάζουν τους φόβους, είναι οι αρχετυπικές μορφές θεάτρου που γλύκαιναν την ανησυχία αλλά και θέρμαιναν την προσδοκία.

Αν τα ρογκατσάρια είναι η πρόταση του αγροτικού χώρου, στις πόλεις τον ρόλο αυτό έχει αναλάβει το θέατρο. Πρόκειται για δύο συγγενικές μορφές που αποτελούν μια καλή επιλογή αυτές τις μέρες.

Κάθε χρόνο, μ’ αυτή τη σκέψη στο μυαλό μου, επιλέγω κάποια θεατρική παράσταση. Για φέτος ο κλήρος έπεσε στον Τσέχοφ. Ανεβασμένο από ερασιτεχνική ομάδα της πόλης μου. Από τον Φράτε. Θα μπορούσε όμως να είναι οποιαδήποτε άλλη θεατρική ομάδα. Σε οποιαδήποτε πόλη.

Αυτό που συμβαίνει τα τελευταία χρόνια με τη δημιουργία και δραστηριοποίηση θεατρικών ομάδων είναι ένα ενδιαφέρον πολιτισμικό φαινόμενο. Σ’ όλες τις πόλεις, συχνά και στην ύπαιθρο, δημιουργούνται ταχύτατα θεατρικές ομάδες που δεν περνάνε απαρατήρητες.

Πάντα οι πιο ανήσυχοι αναζητούσαν μορφές για τη διοχέτευση των ανησυχιών τους. Για να αναλάβουν την πρωτοβουλία στις κλειστές επαρχιακές πόλεις. Εκεί που ο χειμώνας είναι αργόσυρτος. Που συχνά οι νέοι νιώθουν Λαοκόοντες. Με τα φίδια της απραξίας και των αδιεξόδων να πιέζουν ασφυκτικά το αναπνευστικό τους σύστημα.

Τα τελευταία χρόνια η στροφή στην ερασιτεχνική υποκριτική έχει γίνει η οργανωμένη απάντηση όσων επέλεξαν να μείνουν στον τόπο τους. Είναι εντυπωσιακός ο αριθμός των θεατρικών σχημάτων. Είναι η απάντηση στην αδράνεια. Είναι η επιλογή της συλλογικής δημιουργίας. Αντιστέκονται στον βαθμιαίο συμβιβασμό με την αδράνεια.

Ηταν οι πρώτες σκέψεις που έκανα την Κυριακή το βράδυ, μόλις τελείωσαν τα δύο θεατρικά μονόπρακτα του Τσέχοφ από τη θεατρική ομάδα Υπο-κριση-Α. Σκηνοθέτησε την παράσταση ο ευαίσθητος Φράτε. Ενας άνθρωπος που ζει παίζοντας θέατρο. Κατάφερε να μεταμορφώσει μια ομάδα καθημερινών ανθρώπων σε μια θεατρική ομάδα που ονειρεύεται και αναζητεί την έκφραση. Τους έκανε θεατρικούς κύκνους.

Η σπουδαιότητα αυτού του εγχειρήματος βρίσκεται στη δύναμη της ομάδας. Το αποτέλεσμα προέκυψε από τη μεταμόρφωση των ατόμων σε μια δυναμική ομάδα που εκπλήσσει με τη δραματική της ποιότητα.

Η παράσταση είναι ένα μάθημα για το πώς άνθρωποι που δεν έχουν ιδιαίτερη ενασχόληση με το θέατρο μπορούν να χρησιμοποιήσουν τον ελεύθερο χρόνο τους για να προφυλαχθούν από τις τοξίνες της καθημερινότητας.

Οι θεατρικές ομάδες είναι μια πολύτιμη συλλογική δράση. Εχουν την ευελιξία της μικρής ομάδας που λειτουργεί ως κοινωνικός και πολιτισμικός πυρήνας. Είναι αυτές που δίνουν πρόσωπο στις θρυμματισμένες κοινωνικές σχέσεις.

Αποτελούν οι θεατρικές ομάδες κύτταρα μιας κοινωνικότητας που μπορεί να χρησιμοποιηθούν ως προπλάσματα για τη συγκράτηση και ενεργοποίηση ενός πολύ σημαντικού ανθρώπινου δυναμικού. Που κινδυνεύει διαφορετικά να απορροφηθεί από τα λιμνάζοντα νερά του κοινωνικού συμβιβασμού.

Οι πόλεις έχουν ένα παλλόμενο δυναμικό. Που παλεύει. Με ίδια μέσα. Η προσπάθειά τους ξεφεύγει από τα μέτρα μιας αυστηρής αξιολόγησης με όρους δραματικής τέχνης.Το θέατρο έχει τη μαγεία να μεταμορφώνει τους πάντες.

Ακόμη και τα ασχημόπαπα. Ανθρώπους και πόλεις.

* καθηγητής Πανεπιστημίου Θεσσαλίας