Διαμαρτυρίες για την εγκύκλιο του υπουργείου Παιδείας που ρυθμίζει τον τρόπο που διδάσκεται η ύλη της Ιστορίας στην Α’ Λυκείου δεν ακούστηκαν από τους ιστορικούς. Διαμαρτυρήθηκε μια κάποια Εταιρεία Φιλολόγων ζηλεύοντας τη δόξα όσων διαμαρτυρήθηκαν για τις αλλαγές στα θρησκευτικά.
Δεν υπάρχουν προβλήματα στον τρόπο που διδάσκουμε Ιστορία και στο τι Ιστορία διδάσκουμε; Ασφαλώς, όλο το πρόγραμμα Ιστορίας χρειάζεται ριζική αναμόρφωση και εκσυγχρονισμό, από τις αρχές ακόμη του Δημοτικού.
Δεν διαμαρτυρήθηκαν όμως οι ιστορικοί επειδή γνωρίζουν ότι το διακύβευμα για το αν τα παιδιά θα αποκτήσουν ιστορική σκέψη δεν εντοπίζεται στη διδασκαλία του ενός κεφαλαίου ή του άλλου, στον κυκλαδικό πολιτισμό ή στους επιγόνους του Μεγαλέξανδρου.
Πάντα θα υπάρχουν αδίδακτα κεφάλαια, όπως και άνθρωποι που θα τα αξιολογούν διαφορετικά. Τη στιγμή που δεν προσφέρουμε στα παιδιά ούτε τα στοιχειώδη εργαλεία για να κατανοήσουν την πραγματικότητα στην οποία ζουν και τις σχέσεις ανάμεσα στο παρόν και το παρελθόν, τότε παρόμοιες αντιδράσεις όπως της Εταιρείας Φιλολόγων είναι άτοπες και δημαγωγικές.
Εγινε πρόσφατα ένα μεγάλο παγκόσμιο συνέδριο Θεωρίας της Ιστορίας και Ιστοριογραφίας με θέμα το πρακτικό και το ιστορικό παρελθόν (Ούρο Πρέτο Βραζιλίας, 23-26 Αυγούστου).
Διαφέρουν το πρακτικό και το ιστορικό παρελθόν; Πρόκειται για έννοιες που διατυπώθηκαν στα μέσα του 20ού αιώνα προκειμένου να διαχωρίσουν το παρελθόν, το οποίο προσεγγίζουμε επειδή θεωρούμε ότι σχετίζεται με οποιονδήποτε τρόπο με τις ζωές μας (πρακτικό) από αυτό που προσεγγίζουμε από καθαρά διανοητική περιέργεια (ιστορικό).
Το ενδιαφέρον για τον διαχωρισμό αυτόν αναθερμάνθηκε στις αρχές του 21ου αιώνα από θεωρητικούς της ιστορικής επιστήμης και έκτοτε βρίσκονται στο κέντρο της σύγχρονης ιστορικής προβληματικής.
Στο συνέδριο λοιπόν συμμετείχαν με ανακοινώσεις πάνω από 150 άτομα, από νέους επιστήμονες μέχρι ομότιμους καθηγητές των μεγαλύτερων τμημάτων Ιστορίας διεθνώς, συζητώντας το πώς αυτές οι έννοιες μπορούν να αποτελέσουν εργαλείο για τα θέματα που μας απασχολούν σήμερα.
Ειρήσθω εν παρόδω, δεν έλειπαν οι ανακοινώσεις που αφορούσαν την αρχαία Ελλάδα. Μεταξύ λοιπόν των θεμάτων που απασχόλησαν το συνέδριο, τόσο στις επιμέρους συνεδρίες όσο και στις κεντρικές ομιλίες, ήταν ο τρόπος που οι έννοιες του πρακτικού και του ιστορικού παρελθόντος είναι χρήσιμες για τη διδακτική της Ιστορίας.
Σε μία από τις κεντρικές ομιλίες, σαφώς προσανατολισμένη προς την παιδαγωγική χρήση της Ιστορίας, κεντρική έννοια ήταν αυτή της ιστορικής συνείδησης.
Πολύ σχηματικά, πρόκειται για την έννοια που περιγράφει την ικανότητα των ανθρώπων να αντιμετωπίζουν το παρελθόν ως παρελθόν, να στέκονται κριτικά απέναντί του και να μπορούν να αποφασίσουν ποια στοιχεία του είναι ωφέλιμα και συμβατά με τη σημερινή συνθήκη που βιώνουν και συνεπώς να τα υιοθετήσουν, ποια μπορούν να υιοθετήσουν αφού πρώτα τα προσαρμόσουν και ποια θα πρέπει να κρατήσουν μόνο ως γνώση, χωρίς όμως να τα φέρουν στη σύγχρονη πραγματικότητα.
Ακόμη κι αν μοιάζει με άσκηση επί χάρτου, δεν είναι εύκολο να αποφασίσει κανείς κάθε φορά αν η προτιμητέα στάση είναι η συνέχεια, η προσαρμογή ή η τομή.
Χρειάζεται όχι μόνο γνώση των γεγονότων, αλλά βαθιά κατανόηση του παρελθόντος, ώστε να μπορεί να αναδειχτεί το σύνολο του κοινωνικού, οικονομικού, πολιτισμικού και πολιτικού πλαισίου μέσα στο οποίο εντάσσονται τα φαινόμενα και συνεπώς τα όρια και η δυνατότητα επιβίωσης ή μεταφοράς στάσεων και αντιλήψεων στο πέρασμα του χρόνου.
Τέτοια είναι τα ζητήματα που αφορούν τους ιστορικούς. Και όχι το ποιο κεφάλαιο θα διδαχτεί αναλυτικά και ποιο περιληπτικά, από τον φόβο μήπως δεν οικοδομηθεί επαρκώς η εθνική ταυτότητα των μαθητών και γίνει σκόντο σε εθνική υπερηφάνεια.
Γιατί πολύ απλά, δεν είναι εκεί το ζήτημα για την Ιστορία. Το ζητούμενο δεν είναι η εθνική αλλά η ιστορική συνείδηση. Βεβαίως και η γνώση της Ιστορίας βοηθάει τα παιδιά να αποκτήσουν εθνική ταυτότητα. Οχι όμως ως χαρακτηριστικό του γενετικού τους κώδικα.
Εκείνο που χρειάζονται οι μαθητές ως μελλοντικοί πολίτες δεν είναι ούτε οι δόξες και οι ηρωισμοί, ούτε οι κλάψες για τις καταστροφές του παρελθόντος.
Δεν χρειάζεται να στουμπώνουμε στο κεφάλι των παιδιών ημερομηνίες, ονόματα και γεγονότα. Οι ιστορικές πληροφορίες προσφέρονται σε αφθονία σήμερα. Αντίθετα, εκείνο που έχει έλλειψη είναι ο τρόπος να αντιλαμβανόμαστε το παρελθόν.
Οπως τα μαθηματικά δεν είναι οι αριθμοί, ούτε η γραμματική οι λέξεις, έτσι Ιστορία δεν είναι τα γεγονότα.
Είναι ο τρόπος να τα αντιλαμβανόμαστε ως μια γραμματική του πολιτισμού. Ιστορικός εγγραμματισμός επομένως δεν είναι να μαθαίνω τα άπειρα γεγονότα του παρελθόντος, αδύνατο άλλωστε, αλλά να μπορώ να εκφράζομαι μέσα από τη σχέση παρελθόντος και παρόντος, και επίσης να μπορώ να διαβάζω την αντίστοιχη ιστορική γλώσσα των άλλων.
Συνεχώς θα ανακύπτουν κρίσεις και συγκρούσεις γύρω από τη μνήμη και το παρελθόν. Ιστορική εκπαίδευση σημαίνει προετοιμασία για να μπορείς να τις αντιμετωπίζεις ως άλυτα προβλήματα και ως ασύμμετρες σχέσεις πρακτικού και ιστορικού παρελθόντος, του εκάστοτε παρόντος με το εκάστοτε χτες.
* ιστορικός
