Μια που αυτές τις μέρες ψηφίστηκε στη Βουλή το νομοσχέδιο για την κοινωνική και αλληλέγγυα οικονομία, αξίζει να ανατρέξουμε σε ένα όχι ιδιαίτερα γνωστό συνεταιριστικό πείραμα που δεν μακροημέρευσε, αλλά αποτελεί μια φωτεινή σελίδα στην ιστορία του εργατικού κινήματος και της αρχιτεκτονικής.
Το έλεγαν «The Coops»: ένα συγκρότημα με έξι πενταώροφα κτίρια κατοικιών στο Μπρονξ της Νέας Υόρκης που χτίστηκαν από έναν συνεταιρισμό εργατών λίγο πριν από το κραχ του ’29.
Εδώ κάποτε έμεναν 700 οικογένειες, περίπου 2.000 άτομα, που πίστευαν ότι έχτιζαν έναν μίνι σοσιαλιστικό παράδεισο στην καρδιά του καπιταλισμού.
Οικονομικά το πείραμα απέτυχε, αφού σύντομα ο συνεταιρισμός χρεοκόπησε και το 1943 τα κτίρια πέρασαν σε έναν ιδιώτη. Ομως το «Κουπς» συνέβαλε ώστε να δημιουργηθεί ένα πρότυπο για όλους τους μη κερδοσκοπικούς στεγαστικούς συνεταιρισμούς που εμφανίστηκαν μετά τον πόλεμο – και δεν ήταν λίγοι.
Το «Κουπς» δεν ήταν το μόνο συνεταιριστικό στεγαστικό εγχείρημα που είχαν ιδρύσει οι εργάτες στον ιματισμό, ήταν όμως το πιο προωθημένο ως προς τους στόχους και τη λειτουργία του.
Ηταν δημιούργημα ενός στεγαστικού συνεταιρισμού που είχαν ιδρύσει ριζοσπάστες, μη θρησκευόμενοι Εβραίοι μετανάστες από την Ανατολική Ευρώπη, τη Ρωσία και την Πολωνία και οι οποίοι εργάζονταν στον ιματισμό, έναν κλάδο που εκείνα τα χρόνια βρισκόταν στην πρωτοπορία των εργατικών αγώνων.
Ο συνεταιρισμός αγόρασε το οικόπεδο, που συνόρευε με το πάρκο του Μπρονξ και είχε έκταση όση δύο οικοδομικά τετράγωνα, και έχτισε, σε δύο φάσεις, δύο συγκροτήματα κατοικιών υψηλής αισθητικής.
Το πρώτο (1926-27) φέρει παραδοσιακά νεο-Τιδόρ διακοσμητικά στοιχεία, ενώ το δεύτερο (1927-29) θεωρείται λαμπρό δείγμα βορειοευρωπαϊκής εξπρεσιονιστικής αρχιτεκτονικής. Ολες οι αποφάσεις λαμβάνονταν συλλογικά, ενώ η αυτο-οργάνωση των ενοίκων συνεχίστηκε και μετά την αλλαγή ιδοκτησίας.
Η παρακμή του «Κουπς» δεν οφείλεται μόνο στη Μεγάλη Υφεση. Εξαρχής το εγχείρημα δεν ήταν οικονομικά βιώσιμο, καθώς ο συνεταιρισμός επέμενε στη χρήση των πιο καλών υλικών, ενώ στην ανέγερση των κτιρίων εργάστηκαν μόνο συνδικαλισμένοι (και επομένως πιο ακριβοπληρωμένοι) τεχνίτες.
Η ιδεολογική συνοχή εξασθένησε στα χρόνια του μακαρθισμού αλλά και στο μεταπολεμικό θάμπωμα των κομμουνιστικών ιδεωδών, όπως φαίνεται από τις μαρτυρίες παλιών ενοίκων του «Κουπς» που μιλούν στο «At Home in Utopia», ένα ντοκιμαντέρ που προβλήθηκε στην αμερικανική δημόσια τηλεόραση το 2009.
Ο κοινός στόχος ήταν η ενθάρρυνση της συλλογικότητας και της αλληλεγγύης. Στο αχανές υπόγειο υπήρχαν βιβλιοθήκη (με 20.000 τόμους), αναγνωστήριο, αίθουσα εκδηλώσεων, καφετέρια, αίθουσες διδασκαλίας (στα γίντις), αίθουσες μουσικής, γυμναστήριο, διάφορες λέσχες για τους νέους, παιδικός σταθμός και ιατρείο, ενώ το καμάρι του «Κουπς» ήταν οι μεγάλοι, φροντισμένοι κήποι του.
Στη δεκαετία του ’30, οι ένοικοι κάλεσαν οικογένειες Αφροαμερικανών να κατοικήσουν στο «Κουπς». Ηταν μια πολύ τολμηρή επιλογή για εκείνα τα χρόνια.
Τότε πλέχτηκαν και διαφυλετικά ειδύλλια, που δεν συναντούσαν πάντα την επιδοκιμασία των παλιών λευκών ενοίκων. Σήμερα οι περισσότεροι ένοικοι του «Κουπς» είναι από την Καμπότζη και τις Δυτικές Ινδίες.
Η βιβλιοθήκη έχει γίνει αίθουσα πλυντηρίων και η καφετέρια γραφείο διαχείρισης. Πολλά διαμερίσματα είναι εγκαταλειμμένα, ενώ το εμπόριο ναρκωτικών δίνει και παίρνει. Μένει όμως το αποτύπωμα της ουτοπίας: το ανάγλυφο σφυροδρέπανο που εξακολουθεί να στολίζει το ραγισμένο θύρωμα σε μια από τις εισόδους των κτιρίων.
