Ο Ισπανός φιλόσοφος Φερνάντο Σαβατέρ, στο βιβλίο του «Η ηθική της ανάγκης» αναφέρει πως «ένα από τα ζωολογικά χαρακτηριστικά που έχουμε οι άνθρωποι είναι το ότι είμαστε ικανοί να διαβάζουμε το πρόσωπο των άλλων», δηλαδή αντιλαμβανόμαστε τη συναισθηματική τους κατάσταση «γιατί είμαστε ικανοί να ερμηνεύουμε τα χαρακτηριστικά και να μπαίνουμε στη θέση του άλλου, επειδή συμπάσχουμε».
Στην πραγματικότητα μιλάμε για την ανθρώπινη ιδιότητα της ενσυναίσθησης, η οποία εμπεριέχει τη συμπάθεια και τη συμπόνια, χωρίς να ταυτίζεται απόλυτα μαζί τους.
Η ενσυναίσθηση, η συμπάθεια, η συμπόνια, ο αλτρουισμός και η αλληλεγγύη ορίζουν μια ανθρώπινη περιοχή που οριοθετήθηκε εξελικτικά στη διάρκεια χιλιάδων χρόνων και αποτέλεσαν μια δέσμη ανθρώπινων χαρακτηριστικών που σηματοδοτούν το δύσκολο και γεμάτο εμπόδια πέρασμα από τη βαρβαρότητα στον πολιτισμό, από το «εγώ» στο «εμείς», από τη μονάδα στην κοινότητα.
Τις τελευταίες δεκαετίες ο νεοφιλελευθερισμός, με τη θατσερική λογική ότι δεν υφίσταται κοινωνία, αλλά μόνο άτομα, στην πραγματικότητα επιχειρεί μια παλινδρόμηση και μια αναίρεση αυτών των χιλιάδων χρόνων πολιτιστικής εξέλιξης, με στόχο την επιστροφή σε μια «φυσική κατάσταση πραγμάτων», αυτή του κοινωνικού δαρβινισμού και του, κατά Μαρξ, «ατομικού αγώνα για την ύπαρξη».
Ζώντας περιχαρακωμένοι σε φυλασσόμενα συγκροτήματα κατοικιών, σε αναβαθμισμένες συνοικίες και έχοντας (συνήθως) τα συμφέροντά τους σε ασφαλείς φορολογικούς παραδείσους, οι σημερινοί πλουτοκράτες έχουν χάσει κάθε ικανότητα ενσυναίσθησης και έχουν μετατραπεί σε υπολογιστικά αυτόματα (λογιστικές ανθρωπομηχανές) που αδιαφορούν για τον κοινωνικό κόσμο.
Εχουν χάσει την ανθρωπολογική ιδιότητα να μπαίνουν στη θέση του άλλου και να νιώθουν τα συναισθήματά του. Με λίγα λόγια, βιώνουν μια μονοδιάστατη ανθρώπινη εμπειρία, με τον κατοπτρικό τρόπο που οι «από κάτω» ζουν μια μονοδιάστατη ζωή κυνηγώντας τα προς το ζην.
Είναι περιττό να μιλήσουμε για το χρήμα και τον ρόλο του σ’ αυτές τις εξελίξεις. Το έχουν κάνει εξαντλητικά επιφανείς οικονομολόγοι και φιλόσοφοι.
Οι σημερινές ανισότητες, όμως, σηματοδοτούν ένα νέο επίπεδο διαχωρισμού στην κοινωνία μετά την κατάργηση της δουλείας, με τον πλούτο να συσσωρεύεται σε όλο και λιγότερα χέρια, εις βάρος όχι μόνο της συντριπτικής πλειονότητας των ανθρώπων, αλλά και των κρατών.
«Η αναγνώριση της δυστυχίας και του απροστάτευτου είναι ίδιον του ανθρώπου» λέει κάπου αλλού ο Σαβατέρ. Η αδυναμία όμως των σημερινών ελίτ του πλούτου όχι να αναγνωρίσουν, αλλά ακόμα και να δουν τη δυστυχία είναι η πλέον κραυγαλέα απόδειξη ότι καθίστανται όλο και λιγότερο άνθρωποι, με τη φιλοσοφική έννοια του όρου.
Οπως γράφει ο κοινωνιολόγος Τζον Χόλογουεϊ, «η καταπίεση καθιστά τους καταπιεζόμενους αόρατους» για τα μάτια των καταπιεστών, οι οποίοι όχι μόνο δεν μπορούν να μπουν στη θέση των πρώτων, αλλά τους αγνοούν επιδεικτικά και ολοκληρωτικά.
»Φυσικά και σε κάθε περίπτωση κάθε κριτική στην κοινωνία πρέπει να είναι και κριτική σ’ εμάς τους ίδιους, στη δική μας συνενοχή στην αναπαραγωγή αυτής της κοινωνίας με τους «αόρατους ανθρώπους».
