Με εξαιρέσεις το ΚΚΕ και την ΕΔΑ, τα ελληνικά πολιτικά κόμματα μέχρι το 1974 δεν ήταν μαζικά, κόμματα μαζών, σύμφωνα με τον όρο του Μ. Ντιβερζέ, αλλά στελεχών, παραγόντων. Το 1974 όλα τα κόμματα έγιναν μαζικά, αλλά με τον χρόνο ξανάγιναν κόμματα παραγόντων.
Με την εισβολή της τηλεόρασης και των κοινωνικών δικτύων πολλά πράγματα άλλαξαν στο πολιτικό πεδίο. Δημιουργήθηκε ένα ρήγμα ανάμεσα στους πολιτικούς που ο Ρ. Μέρτον αποκάλεσε κοσμοπολίτες: τους αναγνωρίσιμους σε εθνική κλίμακα και τους πολιτικούς τοπικής εμβέλειας. H πρώτη ομάδα οφείλει, σε μεγάλο βαθμό, την ισχύ της στα ΜΜE, και εν μέρει σ’ αυτό που ονομάζουμε κατ’ ευφημισμόν διαπλοκή. Πρόκειται για κάτι πολύ περισσότερο από αυτό· για ένα εξουσιαστικό σύμπλεγμα που ορίζει πολιτικές και ζωές.
Υπήρχε αλλά θέριεψε μετά το 1989 και έγινε καθεστώς τα επόμενα χρόνια. Λιγοστοί άνθρωποι, μέσω του ελέγχου του πλούτου και της πληροφορίας, ελέγχουν τη δημόσια ζωή. Εφτασαν να κατασκευάζουν, μέσω του ελέγχου της εικόνας και της πληροφορίας, τους πολιτικούς εθνικής εμβέλειας, συχνά και της τοπικής. Μία-δύο τηλεοπτικές εμφανίσεις και δύο καλά λόγια καθιστούν κάποιους κάτι παραπάνω από τους άλλους, αναγνωρίσιμους και με την έξωθεν καλή μαρτυρία.
Θα υποθέταμε ότι η υποστήριξη από το πλέγμα αυτό και η προβολή από τα ΜΜΕ θα καθιστούσαν περιττή κάθε σκέψη συγκρότησης προσωπικών μηχανισμών από τους πολιτικούς. Αυτό δεν ισχύει. Ο προσωπικός μηχανισμός πέρα από μέσο στήριξής τους συνιστά και θεμελιώδη τρόπο ανάδειξης προσώπων.
Σωρεύουν θέσεις και εμπειρίες και αναδεικνύονται έτσι σε δεξαμενή στελεχών παντός καιρού, κάθε κυβέρνησης. Ανθρωποι, συχνά χωρίς ιδιαίτερες σπουδές και περγαμηνές, καταλαμβάνουν θέσεις, γίνονται γνωστοί, φτιάχνουν βιογραφικά. Κι όλα αυτά χωρίς να αξιολογηθούν, αφήνοντας συχνά προβληματικούς οργανισμούς, αν όχι ερείπια.
Ετσι κάθε κυβέρνηση, όπως η σημερινή που θέλει να απαλλάξει τη χώρα από τον βραχνά αυτού του εξουσιαστικού συμπλέγματος, δεν έχει να κάνει μόνο με τους βαρόνους του πλούτου, της εικόνας και της πληροφορίας.
Προφανώς ο πρώτος και βασικότερος στόχος της είναι η αποδιάρθρωση του εξουσιαστικού συμπλέγματος, η θέσπιση και εφαρμογή κανόνων στις σχέσεις κράτους, πληροφορίας, δημοσίων έργων ώστε να λειτουργήσει στοιχειωδώς η Δημοκρατία μας. Από τη σκοπιά αυτήν, ποιος εχέφρων πολίτης θα διαφωνήσει με τη δρομολογηθείσα διαδικασία θέσπισης κανόνων στη λειτουργία του τηλεοπτικού πεδίου;
Πέρα από τον στόχο αυτόν, δεν πρέπει να ξεχνάμε και τη δεύτερη πτυχή του εξουσιαστικού συμπλέγματος: οι άνθρωποι που κατασκεύασε και επέβαλε ως δημόσια πρόσωπα ή ως έμπειρους τεχνοκράτες. Με πρόσχημα συχνά αυτούς, κόμματα της αντιπολίτευσης ασκούν σκληρή κριτική στη σημερινή κυβέρνηση ότι αγνοεί τους άξιους και προωθεί τους δικούς της ανθρώπους.
Ολοι γνωρίζουν, όπως έδειξε γλαφυρά ο Φλομπέρ στη «Συναισθηματική αγωγή», ότι αυτοί, οι περισσότεροι τουλάχιστον, δεν χάνονται. Αφενός γιατί στο πλαίσιο του εξουσιαστικού μηχανισμού, αυτό εννοούν πολλοί που κάνουν λόγο για το «καθεστώς ΠΑΣΟΚ», έφτιαξαν βιογραφικό και έγιναν γνωστοί. Αφετέρου, οι περισσότεροι είναι έτοιμοι να προσφέρουν τις υπηρεσίες τους σε κάθε εξουσία.
Κρίσιμη για την αναπαραγωγή τής εν λόγω ομάδας είναι η στελέχωση των δημόσιων οργανισμών και οι λεγόμενες πολιτικές θέσεις, αλλά και η θέληση από πρωτοκλασάτους, κυρίως, πολιτικούς συγκρότησης προσωπικών μηχανισμών με προφανή στόχο την προσωπική στήριξη και προώθηση. Η πρακτική αυτή φαντάζει εύλογη ιδιαίτερα σε μία συγκυρία όπως η σημερινή που τα κόμματα είναι όλο και λιγότερο μαζικά και η άσκηση πολιτικής είναι όλο και πολυπλοκότερη και καθιστά αναγκαία την παρουσία έμπειρων τεχνοκρατών.
Η λογική της συγκρότησης προσωπικού μηχανισμού έχει τα όριά της. Σε κύκλους φιλελευθέρων και συντηρητικών μπορεί να εκληφθεί ως άμιλλα ατόμων που προάγει το σύνολο του κόμματος. Αποψη κοντόθωρη. Ο προσωπικός μηχανισμός μπορεί να λειτουργήσει ως μέσο ατομικής προβολής στην κεντρική πολιτική σκηνή αλλά μακροπρόθεσμα αποδεικνύεται αναποτελεσματικός, ενίοτε και αυτο-καταστροφικός, ιδιαίτερα όταν αντιβαίνει αρχές και κανόνες. Λίγοι πολιτικοί επιβιώνουν όταν το κόμμα τους καταρρέει.
Και αυτοί είναι, κατά τεκμήριο, οι κληρονόμοι, τα τζάκια, ή εκείνοι που για διάφορους λόγους υποστηρίζονται από οργανωμένους μηχανισμούς και συμφέροντα. Και αυτοί όμως δεν κερδίζουν πολλά καθώς η προσωπική επιβίωση δεν ωφελεί ιδιαίτερα όταν και με τέτοιες πρακτικές το κόμμα βγαίνει πολλαπλά ζημιωμένο ηθικά και εκλογικά.
* καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Πατρών
