Tο όνειρο -ή μήπως ο εφιάλτης;- της δημιουργίας συνθετικής ζωής στο εργαστήριο αρχίζει να υλοποιείται: έπειτα από δύο δεκαετίες ερευνών, ο διάσημος Αμερικανός βιοτεχνολόγος Κρεγκ Βέντερ (Craig Venter, βλ. φωτό) ανακοίνωσε ότι τελικά κατάφερε να «κατασκευάσει» τον πρώτο μονοκύτταρο οργανισμό που, ενώ διαθέτει τον μικρότερο αριθμό γονιδίων, διατηρεί την ικανότητά του να αναπαράγεται και να ζει αυτόνομα.
Πρόκειται για ένα βακτήριο το οποίο έχει μόνο 473 γονίδια, κάθε ένα από τα οποία επιτελεί μια πραγματικά θεμελιώδη ζωτική λειτουργία του οργανισμού.
Αυτό το επιστημονικό επίτευγμα αναγνωρίστηκε αμέσως από τους ειδικούς ως το πρώτο αποφασιστικό βήμα για τη δημιουργία τεχνητών μορφών ζωής ικανών να εκτελούν διάφορες λειτουργίες, αφύσικες για τους οργανισμούς αυτούς αλλά επωφελείς για τους ανθρώπους.
Χάρη σε αυτό το πολύ εντυπωσιακό αποτέλεσμα ανοίγει ο δρόμος για τη δημιουργία γενετικά τροποποιημένων βακτηρίων με νέες βιολογικές ικανότητες: θα μπορούν, για παράδειγμα, να παράγουν καύσιμα, νέα φάρμακα, να καθαρίζουν αγροτικές καλλιέργειες, να μετατρέπουν το νερό σε πόσιμο, αλλά, δυστυχώς, και να δημιουργούν πολύ αποτελεσματικά βιολογικά όπλα με εξατομικευμένη δράση.
Το όνομα αυτού του «αφύσικου» μονοκύτταρου οργανισμού είναι «Syn 3.0», δηλαδή συνθετικός οργανισμός 3, και, όπως ήδη προβλέπεται, θα επιτρέψει στους ειδικούς να μελετήσουν -αλλά και να τροποποιήσουν- τις βασικές ζωικές λειτουργίες σε βάθος ασύλληπτο μέχρι σήμερα.
Το Ινστιτούτο όπου πραγματοποιούνται αυτές οι έρευνες ιδρύθηκε και διευθύνεται από τον Κρεγκ Βέντερ, εξ ου και η ονομασία του «Craig Venter Institute», και βρίσκεται στην Καλιφόρνια των ΗΠΑ.
Ο Βέντερ έγινε παγκοσμίως γνωστός για τη συμμετοχή του στη χαρτογράφηση του ανθρώπινου γονιδιώματος, αλλά και για τη δημιουργία του ομώνυμου Ινστιτούτου, όπου όλες οι έρευνες ξεκινούν από την προκλητικά απλοϊκή παραδοχή ότι το ιερό γκράαλ της ζωής είναι το γονιδίωμα ενός οργανισμού, δηλαδή το σύνολο των γονιδίων του, και όχι τα κύτταρά του, και συνεπώς οι οργανισμοί δεν είναι τίποτε άλλο από υπολογιστικές μηχανές που εκτελούν τυφλά τις οδηγίες που περιέχονται στα γονίδιά τους.
Αν και ακραιφνώς αναγωγιστική, αυτή η προσέγγιση της ζωής τούς επέτρεψε να δημιουργήσουν το 2007 τον Syn 1.0 και το 2009 τον Syn 2.0, τους πρώτους ημισυνθετικούς οργανισμούς που οδήγησαν στην πρόσφατη επιτυχία, την κατασκευή του Syn 3.0, του πρώτου μονοκύτταρου οργανισμού με το πιο στοιχειώδες γονιδίωμα που μπορεί να φανταστεί κανείς σήμερα.
Και όπως και πριν από έξι χρόνια, και αυτό το βιοτεχνολογικό επίτευγμα της ερευνητικής ομάδας του Ινστιτούτου Κρεγκ Βέντερ παρουσιάστηκε στο τελευταίο τεύχος του έγκυρου επιστημονικού περιοδικού «Science».
Για μια ακόμη φορά, οι ερευνητές του Ινστιτούτου Βέντερ εστίασαν το ενδιαφέρον τους στο βακτήριο μυκόπλασμα (Mycoplasma mycoides), ένα αρκετά απλό είδος βακτηρίων που δεν περιβάλλονται από κυτταρικό τοίχωμα και έχουν μικρό αριθμό γονιδίων.
Πριν από μερικά χρόνια οι ίδιοι ερευνητές είχαν καταφέρει να δημιουργήσουν ένα απολύτως φυσιολογικό βακτήριο το οποίο, ενώ διέθετε συνθετικό γονιδίωμα, ήταν ικανό να επιβιώνει και να αναπαράγεται από μόνο του.
Μεταξύ τους το αποκαλούσαν όλοι «Σίνθια», αλλά η επιστημονική ονομασία του είναι «Mycoplasma mycoides Jcvi-syn 1.0». Σήμερα όμως προχώρησαν ένα βήμα παραπέρα, δημιουργώντας ένα πραγματικά συνθετικό βακτήριο, αφού το «Syn 3.0» διαθέτει μόνο 473 γονίδια από τα 901 γονίδια του αρχικού βακτήριου «Syn 1.0»!
Αυτό το συνθετικό βακτήριο λοιπόν δεν αποτελεί μια βελτιωμένη εκδοχή του φυσικού αλλά μια εντυπωσιακά απλουστευμένη εκδοχή του και δύσκολα θα επιβίωνε εκτός εργαστηρίου.
Στόχος όμως της συγκεκριμένης έρευνας ήταν η δημιουργία ενός βακτηρίου που θα επιβίωνε και θα αναπαραγόταν στο εργαστήριο, μολονότι θα είχε τον ελάχιστο αριθμό γονιδίων και μάλιστα σχεδιασμένων όχι από τη φύση αλλά από τους ερευνητές.
Εισαγωγή στην εποχή της συνθετικής ζωής
Χάρη στις εντυπωσιακές προόδους της μοριακής βιολογίας και τα νέα εργαλεία της γενετικής μηχανικής, οι ερευνητές που εργάζονται στον τομέα της συνθετικής βιολογίας (Synthetic Biology) κατάφεραν όχι μόνο να αναπαράγουν στο εργαστήριο τις βασικές βιολογικές δομές και διεργασίες, αλλά και να δημιουργήσουν «συνθετικούς» μικροοργανισμούς που διαθέτουν τις τρεις βασικές ιδιότητες κάθε μορφής ζωής: μεταβολισμό, αναπαραγωγή, εξέλιξη μέσω προσαρμογής.
Το επίτευγμα αυτό το είχε προβλέψει ο επιστήμονας-επιχειρηματίας Κρεγκ Βέντερ, ο οποίος πριν από έξι χρόνια δήλωνε παντού: «Είμαι έτοιμος να δημιουργήσω ένα συνθετικό έμβιο ον».
Και απ’ ό,τι φαίνεται, δεν άργησε να πραγματοποιήσει αυτή του την… απειλή.
Με τη δημιουργία των πρώτων «συνθετικών κυττάρων» ο πρωτοπόρος βιοτεχνολόγος, αλλά και αμφισβητούμενος από πολλούς μπίζνεσμαν της γενετικής, είναι πεπεισμένος ότι η ανθρωπότητα εισέρχεται σε μια νέα φάση της βιοτεχνολογικής ανάπτυξής της: αυτήν που ο ίδιος αρέσκεται να περιγράφει ως «μετα-γονιδιωματική».
Τι ακριβώς όμως εννοεί με αυτόν τον σκοτεινό νεολογισμό; Εχοντας δημιουργήσει στα εργαστήρια της εταιρείας του συνθετικούς μικροοργανισμούς που μέχρι τώρα δεν υπήρχαν στη φύση, θεωρεί ότι οι νέες δυνατότητες της επεμβατικής και της υπολογιστικής γενετικής μάς επιτρέπουν πλέον να σχεδιάζουμε -ελεύθερα και κατά βούληση- την ύπαρξη ζωντανών οργανισμών ανάλογα με τις ανάγκες μας ή, για την ακρίβεια, ανάλογα με τις ανάγκες των εταιρειών που δημιουργούν και εκμεταλλεύονται αυτούς τους συνθετικούς οργανισμούς!
Η δυνατότητα να δημιουργήσουμε και να απελευθερώσουμε μαζικά συνθετικούς μικροοργανισμούς που θα αξιοποιούνται για να παράγουν βιολογικά καύσιμα ή φάρμακα ή για να αφομοιώνουν διοξείδιο του άνθρακα και άλλες βλαβερές ουσίες από το περιβάλλον τρέφει τα πιο τρελά τεχνολογικά όνειρα για την ως εκ θαύματος σωτηρία της κοινωνικά, οικονομικά και οικολογικά απελπισμένης σημερινής ανθρωπότητας.
Και αυτήν ακριβώς την απελπιστική κατάσταση εκμεταλλεύονται ο Κρεγκ Βέντερ και άλλοι βιοτεχνολόγοι, για να εισαγάγουν ανεξέλεγκτα τους νέους και δυνητικά επισφαλείς μικροσκοπικούς «σωτήρες» μας.
Θα πρέπει λοιπόν να γίνει σε όλους σαφές ότι το πολιτικοοικονομικό διακύβευμα αυτών των εξελίξεων είναι η προστασία της ίδιας της ζωής στον πλανήτη μας.
Διότι προφανώς οι επαναστατικές εξελίξεις στον τομέα της επεμβατικής και συνθετικής βιολογίας όχι απλώς επιβάλλουν αλλά πλέον επιτάσσουν τη δημιουργία ενός νέου και αρκετά αυστηρού νομοθετικού πλαισίου, που θα οριοθετεί τις δυνατότητες και τις εφαρμογές της συνθετικής ζωής, ενώ εξίσου απαραίτητη είναι και η σύσταση μιας διεθνούς επιτροπής η οποία θα αποτιμά τους κινδύνους που εγκυμονεί για τη ζωή στον πλανήτη η εφαρμογή των νέων βιοτεχνολογικών κατακτήσεων.
