«Οι άνθρωποι διανοούνται περισσότερη αγάπη από όσην μπορούν να αντέξουν…»

Τρία χρόνια μετά το πρώτο ανέβασμα θεατρικού έργου του επί σκηνής («Τα Μυρμήγκια») κι αφού μεσολάβησε η τεράστια επιτυχία του «Μένγκελε», ο Θανάσης Τριαρίδης βρίσκεται ξανά στο επίκεντρο των εξελίξεων στα θεατρικά πράγματα, αυτή τη φορά με τα έργα του «Οιδίνους» και «Lebensraum».

Με την αφορμή αυτή, μας μίλησε για την έννοια της τραγωδίας σήμερα, τη «ζωτική νοσηρότητα της οικογένειας» και την ανθρώπινη φύση.

⚫ Οιδίνους είναι αυτός που έχει πρησμένο μυαλό – με τον ίδιο τρόπο που ο Οιδίποδας είναι αυτός που έχει πρησμένα πόδια. Μπορεί να πει κανείς πως το έργο είναι μια μεταγραφή της τραγωδίας του Σοφοκλή.

Ολα τα «θεατρικά έργα» που γράφω –και σας παρακαλώ, βάλτε εισαγωγικά στις λέξεις «θεατρικά έργα»– είναι εκδοχές της επαναληπτικής αφήγησης μιας μεταμόρφωσης: δύο άνθρωποι μεταμορφώνεται σε κάτι άλλο μπροστά στα μάτια των θεατών. Θαρρείς ένας δεύτερος εαυτός να τους κατατρώει από μέσα μέχρι να βγει στην επιφάνεια. Οι εκδοχές αυτής της μεταμόρφωσης έρχονται από παντού: από την επιστημονική φαντασία, από την Ιστορία, από τη μυθολογία, από τα κείμενα της τέχνης, από την αληθινή ζωή, από τη ζωή μου. Στην περίπτωση του Οιδίνου η αρχαία ιστορία επανασχηματίζεται μέσα στο μυαλό ενός σύγχρονου ανθρώπου. Αυτή είναι η τραγωδία – πως θέλει να ζήσει το πρησμένο του μυαλό, θέλει να το κάνει πραγματικότητα.

⚫ Στο βιβλίο σας «Η επερχόμενη πείνα» έχετε διατυπώσει την άποψη πως η τραγωδία καταστράφηκε από τον αριστοτελικό ορισμό και την άποψη του Αριστοτέλη περί ύβρεως και κάθαρσης.

Ο ορισμός του Αριστοτέλη ακυρώνει την τραγική φύση των αρχαίων έργων – τα κάνει ηθολογικές παραβολές. Η τραγωδία, και αυτό είναι το αδιανόητο αίνιγμά της, φτιάχτηκε για να μολύνει την ανθρώπινη συνείδηση και όχι να καθαίρει ή ακόμη χειρότερα να την εξευμενίζει. Η ανάγνωση της τραγωδίας που αρθρώνεται πάνω στον Αριστοτέλη γίνεται κάτι σαν θεολογική τελετουργία. Για τα δικά μου μάτια μόνον η τραγική μόλυνση μπορεί να έχει ένα νόημα, μια βιοτική ουσία.

⚫ Και παράλληλα ορίζετε το έργο ως «μία πλεκτάνη για τη ζωτική νοσηρότητα της οικογένειας». Τι σημαίνει αυτό;

Η οικογένεια είναι ιστορικά απαράβατη ζωτική συνθήκη της ζωής: δεν υπήρξε και δεν υπάρχει καμία μορφή κοινωνικής οργάνωσης χωρίς την οικογένεια. Συνάμα είναι μια απροσπέλαστη νοσηρότητα, κάτι σαν εφιαλτικό τέρας που σπαράζει τα μέλη του. Ολα τα μεγάλα κείμενα της Ιστορίας, από την αρχαία τραγωδία μέχρι τον Σέξπιρ και τον Νοστογέφσκι και τον Στρίντμπεργκ και τον Ο’Νιλ και τον Αλμπι, ασχολούνται με αυτή την νοσηρότητα. Ο Φρόιντ, για να αντιμετωπίσει αυτό το τέρας, δημιούργησε την ψυχανάλυση – που τη λογαριάζω ως μια θεολογική απάτη, χρήσιμη όπως όλες οι θεολογικές απάτες.

⚫ Πού οφείλεται αυτή η νοσηρότητα;

Στην ανεξέλεγκτη ορμή της αγάπης. Μπορούμε να διανοηθούμε περισσότερη αγάπη από όσην μπορούμε να αντέξουμε ως οντότητες. Αυτό είναι και ο πυρήνας του Οιδίνου – αυτή νομίζω πως είναι και η τραγική ρίζα της ανθρώπινης φύσης.

⚫ Ο ήρωας του έργου είναι έτοιμος να θυσιάσει τα πάντα στον βωμό της αγάπης.

Ο Λ του Οιδίνου έχει αποφασίσει να κάνει την αγάπη του ανθρωπότητα. Είναι μια ακραία απόφαση – η οποία μοιραία οδηγεί στον όλεθρο. Είναι σαν να προσπαθείς να δεις τον ήλιο με γυμνά μάτια.

⚫ Στην παράσταση του «Οιδίνου», για μια ακόμη φορά μετά τον «Μένγκελε», συνεργάζεστε με τον Λάζαρο Γεωργακόπουλο.

Με σχεδόν όλους τους συντελεστές των έργων μου δένομαι πολύ. Και με την Πέμη Ζούνη και με τη Μυρτώ Αλικάκη και τον Κώστα Φιλίππογλου –γι’ αυτό συνεχίζουμε τις συνεργασίες μας. Με τον Λάζαρο συνέβη το ίδιο – κι επιπλέον ταιριάζουμε σε πολλά, έχουμε τις ίδιες εμμονές, τα ίδια καλλιτεχνικά αιτήματα, σαν να τρεφόμαστε από τον ίδιο ομφάλιο λώρο. Ο Γεωργακόπουλος έχει μια σπάνια θεατρική ευλογία: όταν αγαπάει έναν ρόλο μπορεί να τον πολλαπλασιάσει μέσα του, να τον κάνει οντότητα, να ζήσει με αυτόν. Και αυτό με μαγεύει – για να το πω κάπως ποιητικά, κυριολεκτικά τραβιέμαι από το αίμα της τέχνης του…

⚫ Ωστόσο τον κεντρική μονόλογο του Οιδίνου τον λέει η γυναίκα η Ι (που προφανώς παραπέμπει στην Ιοκάστη). Πώς οδηγηθήκατε στην επιλογή της Αννας Μάσχα;

Να σας διορθώσω: εγώ ήμουν που παρακάλεσα τη Μάσχα και αυτή με επέλεξε… Νομίζω πως κουβαλάει το αίνιγμα που γύρευα για τον ρόλο της, μια φύση που κρύβεται και φανερώνεται ταυτοχρόνως. Είναι απίστευτα δύσκολος ρόλος – μόνο μια ηθοποιός με την αινιγματική πολλαπλότητα της Μάσχα θα μπορούσε να τον σχηματίσει.

⚫ Στον «Οιδίνου» γράφετε: «Αγάπη είναι αυτό που δεν πρέπει να καταλάβεις». Μπορεί να ζήσει κανείς με αυτή την παραδοχή;

Δεν το ξέρω. Νομίζω πως δεν γίνεται.

⚫ Και παράλληλα με τον «Οιδίνου» ένα άλλο έργο σας, το «Lebensraum», έχει ήδη σηκώσει μεγάλη συζήτηση. Μάλιστα τον Μάρτιο θα ξεκινήσει τις παραστάσεις του από το Βερολίνο και θα παιχτεί συνολικά σε τρεις χώρες, σε δύο γλώσσες και εφτά πόλεις. Είναι το πρώτο έργο σας που θα ανέβει στο εξωτερικό.

Η πρώτη εκδοχή του «Lebensraum» γράφτηκε σε ένα βράδυ για το «24 Hours» του 2014 (και οφείλω να το πω, με πίεσε η Βάσω Βασιλάτου γι’ αυτό) – και αφού το δούλεψα για έναν ακόμη μήνα, δημοσιεύτηκε σε τελική μορφή στην ιστοσελίδα μου τον Σεπτέμβριο του 2014, όπως όλα τα γραπτά μου. Τον Δεκέμβριο της ίδιας χρονιάς είχα δύο απρόσμενες αναγνωστικές συναντήσεις με επίκεντρο αυτό το κείμενο (και οι δυο συνδέονταν με τη Γερμανία): Οι (παντελώς άγνωστές μου) ελληνίστριες φιλόλογοι Maria Thomas και Mirja Lahidjanian επικοινώνησαν μαζί μου από το Αμβούργο και μου ζήτησαν να μεταφράσουν απολύτως εθελοντικά το έργο στα γερμανικά (με ουσιαστικό κίνητρο την αγάπη τους προς το έργο).

Και η (επίσης άγνωστή μου) νέα σκηνοθέτιδα Ελενα Σωκράτους, που ζει και εργάζεται στο Βερολίνο, επικοινώνησε μαζί μου (έχοντας μάθει για μένα από τον Γιάννη Ευαγγέλου) και μου είπε πως σκέφτεται να ανεβάσει το γερμανόγλωσσο «Lebensraum» στη Γερμανία. Και στη συνέχεια, τους πρώτους μήνες του 2015, η γερμανόγλωσση παράσταση του Βερολίνου σχηματοποιήθηκε: ο πολύ σπουδαίος Κωστής Καλλιβρετάκης και ο νεότερος Κωνσταντίνος Γεράκης ανέλαβαν τους ρόλους του έργου, η Σωκράτους συγκρότησε μια εξαιρετική ομάδα συνεργατών, έκλεισε θέατρα στο Βερολίνο και στη Φρανκφούρτη για τον Μάρτιο του 2016.

Και, επιπλέον, καθώς η ομάδα άρχισε να δουλεύει στις πρόβες, όλοι οι συντελεστές αγάπησαν τόσο πολύ το έργο, που αποφάσισαν να κάνουν διπλές πρόβες και να παρουσιάσουν μέσα στον Απρίλιο του 2016 και μια ελληνόγλωσση εκδοχή του σε Αθήνα («Θησείον»), Θεσσαλονίκη («Black Box»), Πάτρα («Λιθογραφείο») και Κύπρο – κάνοντας 4, 4, 2 και 3 παραστάσεις αντίστοιχα σε κάθε τόπο.

⚫ Δηλαδή γίνονται διπλές πρόβες; Φαντάζομαι πως αυτό θα είναι πολύ εξαντλητικό για τους ηθοποιούς.

Είναι σχεδόν υπεράνθρωπο για όλη την ομάδα των συντελεστών. Το να παίξεις σε εφτά πόλεις μια παράσταση εξαιρετικά απαιτητική αλλάζοντας γλώσσα είναι μια πολύ δύσκολη πρόσκληση. Και η προσπάθεια αυτή είναι ένα απίστευτο δώρο προς εμένα και τη δουλειά μου. Μακάρι το κείμενο να αποδειχτεί αντάξιο της προσπάθειάς τους, του πάθους και των ταλέντων τους.

⚫ Θα φανταζόσασταν κάποιο έργο σας σε κρατική σκηνή;

Οχι. Με τα κείμενά μου πολεμάω (ή, τουλάχιστον, προσπαθώ να πολεμήσω) τις κυρίαρχες τελετουργίες του φόνου: την έννοια του έθνους, της θρησκείας, των συνόρων, του στρατού, την κάθε μορφής πολιτική βία. Οι κρατικές σκηνές, εκ των καταστατικών τους, οφείλουν να υπηρετήσουν αρχές και αξίες που τα έργα μου πολεμάνε.

Info:

Από 22/2 ως 6/6 κάθε Δευτέρα στις 9 μ.μ. Θέατρο Θησείον, Τουρναβίτου 7, Ψυρρή

● Βερολίνο (5, 6. Μαρτίου) Theater Aufbau Kreuzberg.

● Φραγκφούρτη a.M. (19, 20 Μαρτίου) Theater Landungsbrücken.

● Αθήνα (7, 8, 9, 10 Απριλίου) Θέατρο Θησείον.

● Θεσσαλονίκη (14, 15, 16, 17 Απριλίου) Θέατρο Black Box.

● Πάτρα (19, 20 Απριλίου) Θέατρο Λιθογραφείο.

● Λευκωσία (22, 23 Απριλίου) Θέατρο Where Hause 612.

● Λεμεσός (25 Απριλίου) Θέατρο ΕΘΑΛ.