Είναι δυνατό να φυτρώσει σαν ζιζάνιο ο εθνικισμός στο όνομα της αλληλεγγύης και της ανθρωπιάς απέναντι στο προσφυγικό δράμα; Είναι δυνατό να αναπτυχθεί παρασιτικά ο κρυπτορατσισμός κατ’ επίκληση της πολυπολιτισμικότητας, της ανοιχτής κοινωνίας και των φιλελεύθερων ιδανικών της Δύσης;
Εκ πρώτης όψεως η απάντηση μοιάζει ξεκάθαρα αρνητική. Ωστόσο, στη σύνθετη πραγματικότητα που βιώνουμε δυστυχώς είναι όχι απλώς δυνατό, αλλά ήδη υπαρκτό. Το διχαστικό δίπολο «εθνολαϊκισμός» – «τεχνοκρατισμός», στην άοκνη προσπάθειά του για άγρα ψήφων σε θολά, απολιτικά νερά, δεν διστάζει να διαστρεβλώσει σκοπίμως έννοιες, όπως αλληλεγγύη, ανθρωπιά, αξιοπρέπεια (εθνολαϊκισμός), ανοιχτή κοινωνία, φιλελεύθερα ιδανικά, πολυπολιτισμικότητα (τεχνοκρατισμός). Αναπαράγεται άκριτα η αντίληψη ότι η κατανόηση και η συμπόνια στην τραγωδία της Μυτιλήνης, του Πειραιά, της Ειδομένης κ.τ.λ μπορεί να προσλάβει, όχι οικουμενικά, αλλά φυλετικά ή “εκσυγχρονιστικά” χαρακτηριστικά.
Η ανιδιοτέλεια της αλληλεγγύης υποκρύπτει στους κόλπους της και μια μεγαλοϊδεατική εκδήλωση ελληνικής ψωροϋπερηφάνιας και ιδιαιτερότητας. Σε μερικές περιπτώσεις μια σακούλα γεμάτη τρόφιμα και ρούχα προς τους πρόσφυγες δηλητηριάζεται από τη φυλετική αντίληψη περί ανώτερης, αδούλωτης, ξεχωριστής φυλής που αντιστέκεται σθεναρά απέναντι στους «μισάνθρωπους» κι «ανάλγητους» Ευρωπαίους. Σε επίπεδο ηγεσίας, σαφώς και η ελληνική κυβέρνηση (στα λόγια τουλάχιστον) επιδεικνύει προς το παρόν, παρά τις αφόρητες πιέσεις, πολύ πιο ανθρωπιστική και διαφωτιστική στάση από τις ξενοφοβικές θεσμικές παρεμβάσεις των χωρών του Βίζεγκραντ. Στην από τα κάτω οργάνωση της κινηματικής, αλληλέγγυας δράσης, πάντως, πλήθος ανθρώπων απ’ όλη την οικουμένη σπεύδουν να διαδηλώσουν την υποστήριξή τους στους πρόσφυγες, να πάρουν ξεκάθαρες αποστάσεις από τις συντηρητικές κυβερνήσεις τους και να ενισχύσουν υλικά και ηθικά το τιτάνιο έργο της ασφαλούς διέλευσης ενός καραβανιού ανθρώπων στον «πολιτισμένο κόσμο».
Η απόπειρα ανανοηματοδότησης ενός εθνικού μεγαλείου, μιας φυλετικής ανωτερότητας σε ζοφερούς καιρούς είναι άκρως επικίνδυνη, καθώς εντείνει την εθνικιστική αναδίπλωση κι οξύνει τα συλλογικά πάθη. Το Νόμπελ Ειρήνης σε όλους τους κατοίκους της Λέσβου συλλήβδην αποτελεί ξεκάθαρη αποτύπωση της διάπλασης αυτού του ιδιόμορφου εθνικιστικού ιδεολογήματος. Πρόκειται για την άλλη όψη του ίδιου νομίσματος με την διαβόητη δήλωση Πάγκαλου «μαζί τα φάγαμε». Η συλλογική πολιτική ευθύνη και ο συλλογικός πολιτικός έπαινος με φυλετικά κριτήρια παραπέμπουν ευθέως σε αντιλήψεις ολοκληρωτικών καθεστώτων. Υπό αυτό το πρίσμα, ο άνθρωπος χάνει τα ανθρώπινα χαρακτηριστικά του και μετατρέπεται σε ένα κλωνοποιημένο ον, σε μια φανταστική κατασκευή εργαστηριακού τύπου «μέσο, χρηστό, συνετό και φιλήσυχο άτομο». Το δε ενεργό πολιτικό υποκείμενο υποβιβάζεται σε μια παθητική κοινή βούληση, θύμα της «τυραννίας της κοινωνικής πλειοψηφίας» (κατά Toqueville), δίχως περιθώρια αυτονομίας και στερείται de facto τη δυνατότητα έκφρασης μειοψηφικών απόψεων.
Η ανοχή ή συνενοχή της πλειοψηφίας των Γερμανών κατά τη διάρκεια της ναζιστικής θηριωδίας δεν σημαίνει ότι όλοι οι Γερμανοί εκείνου του καιρού ήταν ναζί (υπήρχαν κάποιοι που αντιστάθηκαν έμπρακτα στη θηριωδία) ούτε ακόμα πιο ισοπεδωτικά και ρατσιστικά ότι οι Γερμανοί ως διακριτή φυλή έχουν στο DNA τους το ναζισμό.
Η ανοχή ή συνενοχή μιας μεγάλης μερίδας συμπολιτών μας στο πελατειακό κομματικό κράτος της Μεταπολίτευσης δεν σημαίνει ότι «όλοι μαζί τα έφαγαν» ούτε συμμετείχαν με τον ίδιο βαθμό ευθύνης στο ανίερο κοινωνικό συμβόλαιο νομής της εξουσίας (κόμματα-φυλές και πολίτες-αγέλη). Κι ακόμα περισσότερο δεν σημαίνει ότι ο ιδεότυπος του Νεοέλληνα είναι ένα μελανό σημείο στο δήθεν αθάνατο ελληνικό DNA που κάποτε έχτιζε Παρθενώνες και τώρα είναι υπεύθυνος αυτομαστιγωτικά για όλα τα δεινά που του συμβαίνουν μες στην κρίση.
Παρομοίως, η απονομή του βραβείο Νόμπελ σε όλους τους κατοίκους της Λέσβου αδιακρίτως (ως συλλογικός έπαινος) ενέχει στοιχεία ολοκληρωτισμού, φυλετισμού κι εθνικισμού.
Για κάθε ηρωικό ψαρά-διασώστη στη Σκάλα Συκαμνιάς θα υπάρχει -σαν αντίρροπη δύναμη- κι ένα περιστατικό αισχροκέρδειας (ένας επιτήδειος που έπαιρνε 5 ευρώ για να φορτίσει για λίγη ώρα το κινητό του πρόσφυγα, ένας ταξιτζής που έπαιρνε 100 ευρώ ανά κεφάλι για απόσταση μισής ώρας, ένας ταβερνιάρης που έπαιρνε 10 ευρώ για ένα σάντουιτς και 5 ευρώ για ένα μπουκαλάκι νερό).
Για κάθε Άνθρωπο που ανοίγει φιλόξενα την πόρτα του σε όποιον έχει ανάγκη, ανάγοντας την ιστορική μνήμη σε θουκυδίδειο «κτήμα ες αεί», παράδειγμα προς μίμηση για τις επόμενες γενιές, θα υπάρχει κι ένας χριστιανοταλιμπάν που θα απαιτεί πνιγμούς και ανθρωποθυσία, προκειμένου να μη νοθευτούν με εξισλαμισμό τα ελληνοχριστιανικά ιδεώδη.
Οι άνθρωποι, ανεξαρτήτως φυλών, τάξεων, θρησκευτικών ή άλλων πεποιθήσεων, διακρίνονται σε όσους διαθέτουν ανιδιοτέλεια και ενσυναίσθηση (μπορούν να υπερβαίνουν τον αυτοαναφορικό μικρόκοσμό τους και να μπαίνουν στη θέση του άλλου) και σε όσους ατενίζουν ιδιοτελώς, μυωπικά το σύμπαν, ενδιαφερόμενοι μονάχα για την «ησυχία, τάξη και ασφάλειά» τους, αδιαφορώντας για τις συνέπειες των πράξεών τους στο ευρύτερο κοινωνικό σύνολο (οικογένεια, σχολείο, πατρίδα, κοινωνία, πλανήτης). Συνεπώς, είναι εξαιρετικά επικίνδυνο να τσουβαλιάζουμε αυτόνομες υπάρξεις κάτω από ισοπεδωτικές, φυλετικού τύπου, ταμπέλες-οιονεί κώδικες επικοινωνίας, όπως οι «αλληλέγγυοι Έλληνες» και οι «μισάνθρωποι Αυστριακοί», Έτσι, καλλιεργείται ένας (πιο δυσχερώς αντιμετωπίσιμος) εθνικισμός, ο οποίος μάλιστα φέρεται να εμφορείται από διεθνιστικές, πανανθρώπινες αξίες.
Από την άλλη, παρατηρείται σε οξεία κλίμακα ένας ελιτίστικος κρυπτορατσισμός κατ’ επίκληση του δυτικού τρόπου ζωής, της ανάγκης προσαρμογής στα προτάγματα της φιλελεύθερης Δύσης. Υπό αυτή την οπτική, οι εικόνες-γροθιά στο στομάχι στην Ειδομένη και αλλού, αναπαράγονται από τα κυρίαρχα media ως ντροπιαστικές για ένα αναπτυγμένο κράτος της Δύσης. Με άλλα λόγια, το πρόβλημα εστιάζεται στην ασυμφωνία του εκπεμπόμενου μηνύματος με τον ιδεότυπο της Δύσης και όχι στην ασυμφωνία της υπαρκτής ανθρωπιστικής τραγωδίας με τα πανανθρώπινα ανθρώπινα δικαιώματα και με την αρχή της αξιοπρέπειας του ανθρώπου ως όντος (και όχι μονάχα ως φορέα ορισμένης πολιτικής ταυτότητας).
Με αυτό τον τρόπο, διαστρέφεται πλήρως το επίμαχο ζήτημα. Είναι λοιπόν το βασικό θέμα αν τα hot spots θα φτιαχτούν με τέτοιο τρόπο, ώστε να ανταποκρίνονται στο μοντέλο των σύγχρονων αστικών κέντρων του ανεπτυγμένου καπιταλιστικού κόσμου;;; Ή μήπως απαιτείται ένας πιο καθολικός αναστοχασμός για τη συμβατότητα των hot spots ως θεσμού εν γένει με την ίδια την ανθρώπινη ύπαρξη;
Το αίσθημα θλίψης, οργής και συμπόνιας και ένας (κατανοητικός, καθολικεύσιμος) ορθολογισμός προϋποθέτει τη σύγκρουση με κατεστημένες, αλα καρτ νοοτροπίες ανθρωπισμού, οι οποίες διεκδικούν μονοπώλιο ευαισθησίας και κατήχησης των φιλελεύθερων, δημοκρατικών ιδεωδών σε ιδεοτυπικό («εκσυγχρονισμός», «αστική δημοκρατία») και τοπικό επίπεδο (Δύση).
Το διχαστικό δίπολο Δύση-Ανατολή, “κοσμικό κράτος”- “Ισλάμ” εξέθρεψε «ανθρωπιστικές επεμβάσεις» («σοκ και δέος») και τρομοκρατικά χτυπήματα («ισλαμοφασισμό»). Παραβλέποντας τα προαναφερόμενα δεινά, οι θιασώτες της “σύγκρουσης των πολιτισμών” επιμένουν να περιορίζουν ασφυκτικά την αλληλεγγύη και την ανθρωπιά σε οριοθετημένα τοπικά και ιδεολογικά όρια, και μάλιστα στο όνομα της «ανοιχτής κοινωνίας» και της “πολυπολιτισμικότητας”. Αλα καρτ ανθρωπισμός, ωστόσο, είναι μη ωφέλιμος (αν όχι βλαπτικός) για τον άνθρωπο ως ύπαρξη και σχετικιστικός (αν όχι υπονομευτικός) για τον άνθρωπο ως απόλυτη αυταξία.
Η συγκεκριμένη, συγκεκαλυμμένη μορφή ρατσισμού εμφορείται στα λόγια από ένα διάχυτο αίσθημα ανθρωπισμού κι αυτό το γεγονός την κάνει δυσχερώς διαγνώσιμη και πιο δύσκολα αντιμετωπίσιμη.
Συμπερασματικά, στην «εποχή των τεράτων» που βιώνουμε κατέστη δυνατό μέχρι και το φαινομενικά αδύνατο. Οι δύο αντίθετοι πόλοι συγκεράστηκαν, έφτιαξαν και ήδη αναπαράγουν δύο πλαστά, αλλά wannabe ηγεμονικά, ιδεολογήματα, τον «εθνικιστικό αντεθνικισμό» στη βάση φυλετικών γνωρισμάτων και τη «ρατσιστική πολυπολιτισμικότητα» στη βάση αφοριστικών ιδεοτυπικών προτύπων. Παρά την αντίθετη πηγή των δύο αυτών τάσεων (εθνολαϊκισμός και ελιτισμός αντίστοιχα), η εκβολή είναι η ίδια και εξίσου επικίνδυνη, αφορά τη σχετικοποίηση της ανθρώπινης αξίας.
Η προλεταριακή, διεθνιστική αλληλεγγύη και ο κοσμοπολιτισμός της ανοιχτής, φιλελεύθερης αστικής κοινωνίας κινδυνεύουν άμεσα, υπό την αβάσταχτη ελαφρότητα των απλουστεύσεων, να καταστούν αμήχανη και σιωπηλή μειοψηφία. Η ριζοσπαστική Αριστερά και ο πολιτικός φιλελευθερισμός εκπέμπουν σήματα SOS.
*Δικηγόρος, ΜΔΕ Ιστορίας, Φιλοσοφίας & Κοινωνιολογίας του Δικαίου (ΑΠΘ)
