Κατά τα δύο τελευταία χρόνια, όλοι μας διαπιστώνουμε διά γυμνού οφθαλμού ότι η ελληνική πολιτική κοινωνία, μολονότι βιώνει πρωτοφανείς συνθήκες κρίσης στην οικονομική σφαίρα και στον κοινωνικό βιόκοσμο, έχει εισέλθει σε μια φάση συνειδησιακού αυτοπροσδιορισμού, ο οποίος αντιστοιχεί σε μια άλλη, εντελώς διαφορετική αυτοεικόνα της απ’ αυτήν όταν άρχισε η κρίση.
Εάν θελήσει να κωδικοποιήσει κανείς την αυτοεικόνα της ελληνικής κοινωνίας κατά την έναρξη της οικονομικής κρίσης, θα μπορούσε να αναφέρει δύο χαρακτηριστικά: πρώτον, στο υλικό επίπεδο, τον ανεξέλεγκτο καταναλωτισμό και τη σπατάλη, η οποία δημιουργούσε μία κοινωνία «παρία» όχι μόνο για τη βαλκανική ενδοχώρα, αλλά και για την ευρωπαϊκή συνθήκη γενικότερα.
Δεύτερον, στο πνευματικό-συνειδησιακό επίπεδο, η ελληνική κοινωνία ήταν μία οντότητα, η οποία δεν μπορούσε να «κατασκευάσει» τον εαυτό της μέσω της γνώσης, μέσω της επιστήμης. Αυτός εξάλλου είναι και ο λόγος που τα ελληνικά πανεπιστήμια μετατράπηκαν σταδιακά σε επαγγελματικά σχολεία και δεν μπόρεσαν να γίνουν αυτό που ένα πανεπιστήμιο επιβάλλεται να είναι: ο αυτοστοχασμός της ίδιας της κοινωνίας.
Επειτα από έξι χρόνια οικονομικής κρίσης, η ελληνική κοινωνική συλλογικότητα μπορεί ακόμη να διαθέτει πνευματικές δυνάμεις για να στοχάζεται και για να σκέφτεται: βλέπει τον εαυτό της στον καθρέφτη, όχι όμως με μηχανιστικό τρόπο, ούτε αντανακλαστικά. Μπορούμε να μιλάμε για μια ριζική αλλαγή στην αυτοεικόνα της: δηλαδή στον τρόπο με τον οποίο η ίδια η οντότητα που ονομάζεται ελληνική πολιτική κοινωνία βλέπει τον εαυτό της.
Οι δύο βασικές παράμετροι έχουν τελικά ανατραπεί μέσα σε μία διετία: η υλική διάσταση δεν υφίσταται ως υπερκατανάλωση ούτε η συνείδηση ως άγνοια. Ολα τα κοινωνικά πράγματα αποκτούν σταδιακά το αριστοτελικό μέτρο τους. Κατά την περίοδο του καλοκαιριού του 2011 το κίνημα των Αγανακτισμένων ως κοινωνικό κίνημα σφράγισε τις πολιτικές εξελίξεις.
Κοντολογίς στο υλικο-οικονομικό επίπεδο, η ριζική αλλαγή είναι εμφανής: Η άρνηση αντικαταστάθηκε από την προσαρμογή στις υποχρεώσεις που έχει ο πολίτης είτε ως φορολογούμενος είτε ως ψηφοφόρος είτε ως εκλέκτορας στο αντιπροσωπευτικό σύστημα και έπαψε να ισχύει η αρχή της αυθαίρετης αντίληψης, σύμφωνα με την οποία «όλα επιτρέπονται» στην αναρχική ελληνική κοινωνική συλλογικότητα.
Στο πνευματικό-συνειδησιακό επίπεδο καταβάλλονται μείζονες προσπάθειες, για να απαλλαγούμε επιτέλους από την αναπαραγωγή της γνώσης και να προχωρήσουμε στο σύστημα της επινόησης των εννοιών και των ερμηνευτικών σχημάτων.
Τελικά, όσοι ισχυρίζονται ότι η κρίση στην ελληνική κοινωνία είναι πνευματική έχουν απόλυτο δίκιο. Αλλά δυστυχώς γι’ αυτούς δεν μπορούν να ορίσουν το πρόβλημα, αλλά παγιδεύονται στο λεκτικό σύμπαν τους. Ζουν το γραμματολογικό δράμα τους.
Ολοι οι άλλοι δεχόμαστε ότι στον βαθμό που το πανεπιστήμιο δεν καθίσταται οντότητα του σκέπτεσθαι και της γνώσης, αλλά αναπαράγει τις γνώσεις, τότε τελικά συνυπογράφουμε όχι μόνον το «τέλος του ίδιου του πανεπιστημίου», αλλά και το τέλος της ελληνικής κοινωνικής συλλογικότητας ως πολιτικής κοινωνίας.
Ως πολιτικό συμπέρασμα μπορεί να διατυπωθεί το εξής: η αυτοεικόνα της ελληνικής κοινωνίας, η οποία έχει αλλάξει ριζικά κατά την ιστορική φάση της κρίσης, τόσο στο υλικο-οικονομικό επίπεδο όσο και στο αντίστοιχο πνευματικό-συνειδησιακό, συνιστά τον πρωταρχικό παράγοντα, ο οποίος θα ρυθμίσει όχι μόνον το κατεξοχήν πρόβλημα του «κρατικού χρέους», δηλαδή την εικόνα του υπόλοιπου κόσμου για την ελληνική κοινωνία, αλλά θα προσδιορίσει και την ίδια την υπαρκτική συνθήκη της ελληνικής κοινωνίας ως πολιτικής οντότητας.
* Καθηγητής Πολιτικής Φιλοσοφίας στο Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης
