Τα τελευταία χρόνια o αραβικός –και όχι μόνο– κόσμος συγκλονίζεται από λαϊκές εξεγέρσεις και πολέμους, φαινομενικά κατά «τυράννων» ηγετών. Συνακόλουθα, το παγκόσμιο πολιτικοστρατιωτικό σύστημα «ευαισθητοποιείται» και προβαίνει σε στρατιωτικές επεμβάσεις και βομβαρδισμούς «ανθρωπιστικού χαρακτήρα». Με πρόσχημα τη «δημοκρατία» και τις δικές τους «αξίες», οι κυρίαρχες δυνάμεις υποκινούν και τροφοδοτούν εμφυλίους, παρεμβαίνουν πολιτικά, επεμβαίνουν στρατιωτικά και εν τέλει συμβάλλουν στην ολοκλήρωση μιας καταστροφής που συνήθως βρίσκεται σε εξέλιξη.
Αν και πολλά τα ιστορικά παραδείγματα, προσωπικά θα υπενθυμίσω ένα πολύ μακρινό (6ος μ.Χ. αι.), το οποίο προσεγγίζει σε μεγάλο βαθμό τις πολιτικές και πρακτικές των ημερών μας, δικαιώνοντας την άποψη ότι η Ιστορία επαναλαμβάνεται.
Αφορά συμπτωματικά τη Λιβύη της αρχαιότητας (ταυτόσημη περίπου της σημερινής), όπου ο Bάνδαλος «τύραννος» Γελίμερ είχε εξαπολύσει άγριους διωγμούς εναντίον των πολιτικών αντιπάλων του και των χριστιανών της χώρας. Φυλές της περιοχής επαναστατούσαν συχνά, στρατιωτικοί και πολιτικοί αξιωματούχοι αποστατούσαν και συντάσσονταν μυστικά στο πλευρό του βυζαντινού αυτοκράτορα, ο καταπιεσμένος λαός της χώρας προσέβλεπε στην προστασία του παγκόσμιου, την εποχή εκείνη, ηγέτη.
Αποκορύφωμα των μυστικών διεργασιών του λιβυκού λαού υπήρξε μια λαϊκή εξέγερση στην Τρίπολη της Λιβύης, υποκινούμενη από τοπικό αξιωματούχο που ζήτησε ευθέως τη στρατιωτική επέμβαση του βυζαντινού αυτοκράτορα. Ο Ιουστινιανός, εμπνευστής της ανασύστασης της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας (reconquista), βρέθηκε μπροστά σε μια μεγάλη πρόκληση-ευκαιρία: να πραγματοποιήσει μια γιγαντιαία στρατιωτική επιχείρηση εναντίον της Λιβύης προκειμένου να την ελευθερώσει από τον «τύραννο» ηγεμόνα.
Στα σχέδιά του, ωστόσο, συνάντησε την έντονη αντίδραση των πολιτικών και στρατιωτικών αξιωματούχων της αυλής του, που διατηρούσαν νωπή στη μνήμη τους την πανωλεθρία του βυζαντινού στόλου από τους Βάνδαλους το 468. Απεύχονταν ένα παρόμοιο εγχείρημα για τους παρακάτω πολύ σοβαρούς λόγους: τη μεγάλη απόσταση που χώριζε την Κωνσταντινούπολη από τη Λιβύη, τον φόβο για το άγνωστο, το τεράστιο κόστος σε χρήματα και ανθρώπινο δυναμικό, τις εξαιρετικά δύσκολες συνθήκες της λιβυκής ερήμου και την απρόβλεπτη στάση των τοπικών φυλών.
Παρά τη φαινομενική υπαναχώρηση του αυτοκράτορα, η «θεϊκή παρέμβαση», μέσω του ονείρου κάποιου επισκόπου της Ανατολής, έκανε πάλι το θαύμα της. Ο Ιουστινιανός επανήλθε δριμύτερος, γιατί, σύμφωνα με τη μαρτυρία του θεωρητικού της αυλής του, ιστορικού Προκόπιου, «έλαβε την εντολή από τον Θεό να επέμβει στη Λιβύη για την προστασία και τη σωτηρία των χριστιανών κατοίκων της». Μολονότι ο σύμβουλός του δεν διακρίνεται για τη θρησκευτικότητά του, επινοεί και μεταφέρει στην Ιστορία του το χριστιανικό όνειρο, προκειμένου να προσδώσει νομιμότητα και ηθική επικύρωση σ’ έναν παράλογο, κατά κοινή ομολογία, πόλεμο.
Ο Προκόπιος, στρατευμένος προπαγανδιστής των πολεμικών επιχειρήσεων της βυζαντινής αυλής, προσπαθεί να αναδείξει το ηθικό δικαίωμα του βυζαντινού αυτοκράτορα, ως παγκόσμιου ηγέτη, να παρεμβαίνει υπέρ της σωτηρίας και προστασίας των αδικημένων και διωκομένων του κόσμου.
Η μεγάλη στρατιωτική επιχείρηση του Ιουστινιανού στέφθηκε με επιτυχία, συνοδευόμενη, ωστόσο, από 200.000 νεκρούς και την καταστροφή των υποδομών του βανδαλικού κράτους. Ο Προκόπιος, απεσταλμένος στη Λιβύη ως «πολεμικός ανταποκριτής» και »εξ απορρήτων» του στρατηγού Βελισάριου, υπερασπίζεται με συνέπεια την πολιτική του αυτοκράτορά του, προσδίδοντάς της σκόπιμα χαρακτήρα «σταυροφορίας». Αποδίδει σε θεία παρέμβαση τις επιτυχίες των Βυζαντινών, ερμηνεύοντας όνειρα και γεγονότα ως θεϊκά σήματα.
Αυτή η πρώιμη διατύπωση της ιδέας του «ιερού πολέμου», πέραν της δικαιολόγησης και της ηθικής κάλυψης του εγχειρήματος απέναντι στη διεθνή κοινότητα της εποχής, εμπεριέχει αναμφίβολα το στοιχείο της πολιτικής σκοπιμότητας. Το δεύτερο βήμα του Ιουστινιανού στον στρατηγικό σχεδιασμό του ήταν ο ιδεολογικός έλεγχος της περιοχής μέσω της θρησκείας.
Επιχειρήθηκε αμέσως με την ίδρυση ή την ανακατασκευή πολυάριθμων εκκλησιών και ο προσηλυτισμός των κατοίκων της Λιβύης στο ορθόδοξο δόγμα. Το τρίτο και σπουδαιότερο βήμα ήταν ο οικονομικός έλεγχος των λιμανιών της Βόρειας Αφρικής, για την απρόσκοπτη διεξαγωγή του εμπορίου της αυτοκρατορίας στη δυτική Μεσόγειο και τη διεύρυνση του εμπορικού δικτύου της στα ενδότερα της αφρικανικής ηπείρου και στα βαρβαρικά κράτη της Δύσης.
Αντιπαραβάλλοντας την ιστορία μας με τις σύγχρονες πολιτικοστρατιωτικές εξελίξεις, πέραν των άλλων σταθερών που συνδέουν το παρόν με το παρελθόν (ιδεολογική χειραγώγηση, πολιτικοοικονομική εξάρτηση και ενίοτε στρατιωτική κατοχή, με τα ίδια πάντοτε προσχηματικά άλλοθι και τις ίδιες ψευδεπίγραφες ηθικολογίες), διαπιστώνουμε ακόμη μία κοινή συνισταμένη: στην περίπτωση του ιστορικού παραδείγματος, μολονότι το εγχείρημα πέτυχε με την περιπετειώδη σύλληψη του Γελίμερα, ο πόλεμος τελείωσε 15 χρόνια αργότερα.
Εμφύλιες συρράξεις, στάσεις, εξεγέρσεις τοπικών φυλών, θρησκευτικές έριδες, συνωμοσίες και δολοφονίες, πέραν των δυσμενών συνεπειών για την ίδια τη χώρα, επέφεραν τεράστιο κόστος για το Βυζάντιο σε ανθρώπινο δυναμικό και χρήματα. Ο ίδιος ο Προκόπιος, χρόνια μετά, ομολογεί: «Ολα χάθηκαν, σε τέτοιο βαθμό που η κατάσταση επανήλθε στα παλιά και το μόνο που απέμεινε στους Ρωμαίους από τη νίκη του Βελισάριου είναι οι απώλειες σε ζωές και σε οικονομικά μέσα, και η αδυναμία τους να διαφυλάξουν τα πράγματα που κέρδισαν».
Τι μας θυμίζουν όλα αυτά; Ασφαλώς τα ατελέσφορα ιμπεριαλιστικά εγχειρήματα της εποχής μας, των οποίων τις τραγικές συνέπειες βιώνει σήμερα ποικιλότροπα ή παρακολουθεί σοκαρισμένη η διεθνής κοινότητα. Πράγματι, λοιπόν, η Ιστορία επαναλαμβάνεται, αλλά σπανίως διδάσκει.
* Διευθύντρια Ερευνών Ινστιτούτο Ιστορικών Ερευνών-Εθνικό Ιδρυμα Ερευνών
