Ταξίδι στην Αρμενία

Η παρουσία Αρμενίων συνθετών, αρμενικών μουσικών συνόλων και ερμηνευτών αρμενικής καταγωγής στη δισκογραφία της ECM ξεκινά από παλιά. Θα λέγαμε πως σχετίζεται άμεσα με αυτό που οι νεότεροι ιστορικοί αποκαλούν «φαντασιακές κοινότητες», αναφερόμενοι σε εθνικές διασπορές ανά τον κόσμο, είτε αυτές προέρχονται από αυτόβουλες μεταναστεύσεις είτε –συχνότερα– είναι προϊόντα μεγάλων, βίαιων ιστορικών εκτοπισμών.

Τις τελευταίες δεκαετίες του 20ού αιώνα, ενώ διαλυόταν η ΕΣΣΔ και οι ποικίλες όψεις της παγκοσμιοποίησης εκδιπλώνονταν ραγδαία, το ενδιαφέρον της Δύσης για τους πολιτισμούς στα ανατολικά σύνορα της Ευρώπης συναντήθηκε με την ανάδυση νέων εθνικισμών από την «άλλη μεριά». Πέρα από την αναμενόμενα εύφλεκτη πολιτική τους διάσταση, οι εθνικισμοί αυτοί έχουν, παράλληλα, και έντονα συναισθηματική διάσταση, που εκφράζεται πρακτικά μέσα από μαχητικές «πολιτικές μνήμης» για πατρίδες και ταυτότητες.

Οι περιπτώσεις της Γεωργίας, της Αρμενίας και των χωρών της Βαλτικής είναι μερικές από τις πιο χαρακτηριστικές. Ηδη το μακρινό 1979, ο Κιθ Τζάρετ είχε ηχογραφήσει για την ECM τους «Ιερούς ύμνους» του Ελληνοαρμένη εσωτεριστή Γκουρτζίεφ (1866/77-1949). Εκτοτε ακολούθησαν άλλοι εννιά δίσκοι με μουσικές των Τιγκράν Μανσουριάν, Γκουρτζίεφ, Κόμιτας και άλλων, παιγμένες από σημαντικούς Αρμένιους και Δυτικούς μουσικούς όπως η βιολίστα Κιμ Κασκασιάν, ο σαξοφωνίστας Γιαν Γκαρμπάρεκ, το φωνητικό σύνολο Χίλιαρντ, ο βιολιστής Λεωνίδας Καβάκος, ο πιανίστας Βασίλης Τσαμπρόπουλος, η τσελίστρια Ανια Λέχνερ, η Αρμενική Χορωδία Δωματίου κ.ά.

Φέτος το φθινόπωρο, η ECM εκδίδει άλλους δύο δίσκους αρμενικής μουσικής. Ο πρώτος, με τίτλο «Φως εκ Φωτός» («Luys I Luso»), είναι μια συλλογή ύμνων αρμενικής εκκλησιαστικής μουσικής, που χρονολογούνται από τον 5ο έως τον 19ο αιώνα μ.Χ. Οι ύμνοι ακούγονται σε σύγχρονες μεταγραφές από τον Αρμένη συνθέτη Τιγκράν Χαμασιάν, ο οποίος οικειοποιείται το αρχαίο μουσικό υλικό, επισχολιάζοντας τα ισοκρατήματα και το μονοφωνικό άσμα με υφάδια δυτικής αρμονικής έκφρασης στο πιάνο˙ αλλού μελωδικές φράσεις αναπτύσσονται αυτόνομα σαν σε κλασικό κοντσέρτο.

Μια γλυκιά μελαγχολία διαπερνά όλο το ακρόαμα απ’ αρχής μέχρι τέλους. Στο τελευταίο κομμάτι του δίσκου ένα απόσπασμα ιστορικής ηχογράφησης αρμενικού εκκλησιαστικού μέλους από το 1912 ενσωματώνεται στο ακρόαμα δίνοντας υπόσταση στο κομμένο νήμα της μνήμης. Λόγω της συγγένειας των τροπικών μουσικών συστημάτων, για εμάς τους Ελληνες, τα ακούσματα του δίσκου προβάλλουν οικεία θυμίζοντας άλλοτε δωδεκανησιακό δημοτικό τραγούδι, άλλοτε μοιρολόγια και απόηχους γνωστών βυζαντινών ύμνων…

Ο έτερος δίσκος φέρει τον τίτλο «Κόμιτας» και περιλαμβάνει καταγραφές/διασκευές αρμενικής παραδοσιακής μουσικής, που έκανε στον Μεσοπόλεμο ο κορυφαίος Αρμένης λόγιος, μοναχός και μουσικολόγος Κόμιτας (1869-1935). Βαδίζοντας ακόμη βαθύτερα στους δρόμους της μνήμης, τα κομμάτια ερμηνεύονται εδώ από το Σύνολο «Γκουρτζίεφ» με παραδοσιακά αρμενικά μουσικά όργανα σε επιμέλεια/μεταγραφή του Λιβανέζου συνθέτη και πιανίστα Λεβόν Εσκενιάν (ECM 2451).

Σε ανάλογο, ανοιχτό πνεύμα διαπολιτισμικών μουσικών συναντήσεων/ωσμώσεων κινείται και η έκδοση με τίτλο «Χαζρετίμ, Ταξίδι στην Ανατολία», στην οποία παραδοσιακοί μουσικοί από την Τουρκία και την Αρμενία συμπράττουν με τη Συμφωνική Ορχήστρα της Δρέσδης σε ένα ταξίδι αναζήτησης μουσικών ριζών (ECM, 2330/31).