–Στο καινούργιο σας βιβλίο καταπιάνεστε με την ανθρώπινη φύση στον κλασικό αναρχισμό και την πιο πρόσφατη μετα-αναρχική ένσταση σε αυτήν. Πώς θεωρούσαν την ανθρώπινη φύση οι κλασικοί του αναρχισμού;
Ας δώσουμε, κατ’ αρχήν, έναν πρόχειρο ορισμό του τι εννοούμε με τον όρο ανθρώπινη φύση. Μπορούμε να πούμε πως ανθρώπινη φύση είναι το σύνολο των έμφυτων προδιαθέσεων που ορίζουν, χαρακτηρίζουν το ανθρώπινο είδος. Και ειδικότερα αυτές που διαμορφώνουν την κοινωνική συμπεριφορά. Ο ορισμός της ανθρώπινης φύσης είναι η προϋπόθεση πάνω στην οποία χτίζει η πολιτική θεωρία το σύστημά της. Μπορούμε να πούμε πως η ανθρώπινη φύση είναι η βάση πάνω στην οποία στηρίζεται το εποικοδόμημα της πολιτικής θεωρίας. Αυθαιρετώντας λίγο, διακρίνουμε δύο βασικές εκφράσεις αυτής της έννοιας, την απαισιόδοξη και την αισιόδοξη ανθρωπολογία. Ξανά, με μια μικρή δόση αυθαιρεσίας, μπορούμε να αποδώσουμε την πρώτη στη Δεξιά και τη δεύτερη στην Αριστερά. Παράδειγμα, αν εκκινείς από την προϋπόθεση πως ο άνθρωπος είναι κατά βάση κακός, εχθρικός και επικίνδυνος προς τους ομοίους του, λογικά θα υποστηρίξεις την αναγκαιότητα ενός εξωτερικού εγγυητή της ειρήνευσης ή την ανάγκη διαρκούς κηδεμόνευσης. Το χαρακτηριστικότερο παράδειγμα μιας τέτοιας θεώρησης είναι φυσικά ο Χομπς. Αν η ανθρωπολογία σου υποθέτει τον άνθρωπο ως αγαθό, ειρηνικό και συνεργάσιμο, έστω και δυνητικά, λογικά θα οδηγηθείς στην απόρριψη του κηδεμόνα και του εγγυητή ως μη απαραίτητων και επιπλέον ως φθοροποιών. Ο αναρχισμός θεωρείται ως η απόλυτη έκφραση αυτής της αισιόδοξης ανθρωπολογίας και από εδώ ξεκινούν μια σειρά παρερμηνεύσεων και παρανοήσεων.
–Είναι καταφανές ότι μία από τις πιο παρερμηνευμένες και παρεξηγημένες ιδεολογίες τους τελευταίους δύο αιώνες είναι αυτή του αναρχισμού. Σε ποια σημεία εντοπίζετε αυτές τις εσφαλμένες ερμηνείες των διάφορων στοχαστών;
Οι περισσότερες ερμηνείες σφάλλουν εξαρχής, με την έννοια πως αποδίδουν στον αναρχισμό μια υπεραισιόδοξη άποψη για την ανθρώπινη φύση. Ετσι, ο αναρχισμός παρουσιάζεται ως αφελής, απλουστευτικός και ουτοπικός. Εκτός του ότι μια τέτοια υπεραισιόδοξη ανθρωπολογία καταρρέει μπροστά ακόμη και σε έναν επιφανειακό έλεγχο, προκαλεί μια σειρά θεωρητικών αδιεξόδων, όπως χαρακτηριστικά στη θεωρία του Κράτους. Αν ο άνθρωπος είναι κατά βάση αγαθός, δεν μπορούμε να εξηγήσουμε την εμφάνιση ενός τόσο κακοποιού θεσμού όπως αυτός του Κράτους. Αυτή η ερμηνεία της αναρχικής ανθρωπολογίας είναι η κυρίαρχη στη βιβλιογραφία. Ακόμη και ο μετα-αναρχισμός, ένα ακαδημαϊκό ρεύμα διανοούμενων που τοποθετούν εαυτούς εντός της αναρχικής παράδοσης, δέχονται αυτήν την ερμηνεία και προσπαθούν να αποδεσμεύσουν τον αναρχισμό από τα «βαρίδια» της αισιόδοξης ανθρωπολογίας και του ουσιοκρατισμού που τη στηρίζει.
–Ο Προυντόν έχει γράψει ότι «ο άνθρωπος είναι μια σύνοψη του σύμπαντος». Ο Κροπότκιν το έχει διατυπώσει «ο άνθρωπος, ένας κόσμος ομοσπονδιών», ενώ ο Στίρνερ, που πολλοί τον εντάσσουν στην παράδοση του αναρχισμού, έχει αναφέρει «ας μην προσβλέπουμε λοιπόν στην κοινότητα, αλλά στη μονοπλευρικότητα». Τελικά ποια είναι η ανθρωπολογική βάση της αναρχικής φιλοσοφίας;
Μπορούμε να την ορίσουμε μέσω των δύο βασικών της θέσεων. Η πρώτη περιγράφει τον άνθρωπο με βάση αποκλειστικά τη βιολογία του. Οι αναρχικοί στοχαστές του 19ου αιώνα ήταν συνεπαρμένοι από τις εξελίξεις στις θετικές επιστήμες, ειδικά στη βιολογία. Ετσι, ο υλισμός τους μεταφέρεται σταθερά προς έναν αδιαπραγμάτευτο νατουραλισμό. Ο άνθρωπος δεν είναι τίποτε άλλο παρά ένα εκ των κοινωνικών ζώων, με μόνη διαφορά από τα υπόλοιπα είδη να είναι κάποιες ιδιότητές του, όπως η ικανότητα για αφαιρετική σκέψη και ο αναστοχασμός. Η δεύτερη θέση, που απορρέει από την πρώτη, είναι αυτή της συλλογικής δημιουργίας του προσώπου. Σε αντίθεση, για παράδειγμα, με το φιλελεύθερο άτομο που δημιουργεί το ίδιο τον εαυτό του, άρα είναι ιδιοκτήτης αυτού, για τον αναρχισμό κάθε άνθρωπος είναι το αποτέλεσμα της σύνθεσης άπειρων δυνάμεων, επιρροών, δυναμικών – και βιολογικών και πολιτισμικών. Είναι, με άλλα λόγια, όχι ιδιοκτήτης αλλά κληρονόμος του εαυτού του. Εξού και για τον αναρχισμό δεν μπορεί να υπάρχει ξεχωριστό, ανεξάρτητο άτομο. Οι θέσεις αυτές, και η ανθρωπολογία που δομείται επάνω τους, έχουν καθοριστικές συνέπειες για την αναρχική φιλοσοφία.
–Από τη στιγμή λοιπόν που το άτομο νοείται ως κληρονόμος, πώς εκλαμβάνονται ζητήματα όπως αυτά της εξουσίας, της ελευθερίας και της ισότητας;
Ας δούμε, κατ’ αρχάς, πώς ολοκληρώνεται η ανθρωπολογική σύλληψη. Ο άνθρωπος, ιδωμένος με τον τρόπο που περιγράψαμε, δεν μπορεί να έχει σταθερή, αναλλοίωτη και αμετάβλητη φύση, δεν υπάρχει δηλαδή ανθρώπινη ουσία. Εξού και ο άνθρωπος δεν μπορεί να είναι αγαθός ή δόλιος, αλλά είναι το αποτέλεσμα των συνθηκών, των συγκυριών και των επιλογών του. Επιπλέον, αυτή η ανθρωπολογική σύλληψη δεν αφήνει καμιά δυνατότητα γειτνίασης με οποιαδήποτε μορφή ατομικισμού. Για τον αναρχισμό δεν υπάρχει άτομο και γι’ αυτόν τον λόγο για την αναρχική φιλοσοφία ο θεμελιώδης για τη δυτική σκέψη δυϊσμός ατόμου-κοινωνίας δεν είναι νοητός. Ο αναρχισμός δεν προσπαθεί να λύσει την ένταση υπέρ του ενός ή του άλλου πόλου, αρνείται τον ίδιο τον δυϊσμό. Αυτό σημαίνει πως η έννοια της ελευθερίας πρέπει να ιδωθεί διαφορετικά. Παρ’ όλο που η ελευθερία θεωρείται η κεντρική έννοια του αναρχισμού, κάτι τέτοιο δεν ισχύει. Τουλάχιστον όχι με την έννοια του ελεύθερου, ανεξάρτητου και αυτόνομου ατόμου. Η περίφημη φράση του Μπακούνιν «η ελευθερία μου δεν σταματά μπροστά σε αυτήν του άλλου» πρέπει να παρθεί κατά γράμμα. Ελευθερία δεν είναι το απαραβίαστο των συνόρων μου, του φράκτη που με περικλείει και που εντός του κινούμαι κατά βούληση. Είναι η διαρκής και αενάως επαναλαμβανόμενη άμπωτη και πλημμυρίδα των άλλων εντός μου. Η κεντρική έννοια λοιπόν του αναρχισμού δεν μπορεί να είναι η ελευθερία, αλλά η αλληλεγγύη, της οποίας η αξιακή και πολιτική έκφραση είναι η ισότητα. Τέλος, θα πρέπει να αναθεωρήσουμε τον υποτιθέμενο αντιεξουσιαστικό χαρακτήρα του αναρχισμού. Η εξουσία δεν είναι το ίδιον τεχνητών θεσμών ή δομών εκτός και πάνω του κοινωνικού. Παράγεται σε όλα τα σημεία του κοινωνικού και έχει συγκροτησιακό και λειτουργικό χαρακτήρα. Αρα ο αναρχισμός δεν μπορεί είναι αντιεξουσιαστικός, παρά μόνο αντιιεραρχικός.
*Ο Κώστας Γαλανόπουλος είναι υποψήφιος διδάκτορας Πολιτικής Θεωρίας στο Πάντειο Πανεπιστήμιο
i Στις 10 Ιουνίου και ώρα 20.00 στο βιβλιοπωλείο των Εκδόσεων των Συναδέλφων, Καλλιδρομίου 30, θα πραγματοποιηθεί παρουσίαση του βιβλίου. Ομιλητές θα είναι ο Σπύρος Κουρούκλης, εκδότης Στάσει Εκπίπτοντες, ο Χρήστος Ηλιόπουλος, δρ Πολιτικής Θεωρίας, και ο συγγραφέας.
