Οι ταχείς ρυθμοί αστικοποίησης, που παρατηρούνται τα τελευταία χρόνια στην Κίνα, προκαλούν τεράστιες αλλαγές τόσο στο αστικό τοπίο όσο και σε οικονομικό και κοινωνικό επίπεδο. Για την κινεζική κυβέρνηση η διαδικασία αυτή αποτελεί το κλειδί για τη μεταβολή του οικονομικού της μοντέλου, όπως φαίνεται από τις εξαγγελίες του Κινέζου προέδρου, Σι Τζινπίνγκ, περί «νέας κανονικότητας».
Πρόκειται για ένα αναπτυξιακό μοντέλο που στοχεύει να ενισχύσει τις προοπτικές ανάπτυξης της κινεζικής οικονομίας με κινητήριες δυνάμεις την εσωτερική κατανάλωση, τη διεύρυνση της μεσαίας τάξης και τις νέες τεχνολογίες.
Σύμφωνα με την απογραφή του 2011, το 52,7% του συνολικού κινεζικού πληθυσμού κατοικεί στα αστικά κέντρα, μεταβάλλοντας έτσι την παραδοσιακή υπεροχή του αγροτικού πληθυσμού έναντι του αστικού. Ολα δε τα στοιχεία δείχνουν ότι το ποσοστό αυτό θα ανέλθει στο 70% έως το 2030. Παράλληλα, προβλέπεται ότι οι πόλεις μεσαίου μεγέθους θα έχουν πληθυσμό περίπου 13 εκατ., ενώ μερικές από τις πολυπληθέστερες πόλεις του κόσμου (μεγα-πόλεις) και διευρυμένες μητροπολιτικές περιφέρειες (π.χ. Πεκίνο – Χεμπέι – Τιαντσίν με 120 εκατ., Σεντζέν – Γκουαντζόου – Χονγκ Κονγκ, με 120 εκατ., Σανγκάη – Νανκίν – Ουσί – Χαντζόου – Σουτζόου με 80 εκατ.) θα βρίσκονται στην Κίνα.
Πρόκειται, ωστόσο, για μια «επιφανειακή αστικοποίηση», υπό την έννοια ότι η διαμονή και η εργασία σε ένα αστικό κέντρο δεν συνεπάγονται το δικαίωμα σε μόνιμη εγκατάσταση και κοινωνικές παροχές· δικαίωμα που συνδέεται με την κατοχή του «χουκόου». Πρόκειται για το σύστημα καταγραφής του πληθυσμού που ανέρχεται στη δεκαετία του 1950 και προβλέπει τη σύνδεση της εργασίας και συγκεκριμένων κοινωνικών υπηρεσιών με την ιδιότητα του «αστού» ή του αγρότη, απαγορεύοντας την κινητικότητα χωρίς την έγκριση αλλαγής του «χουκόου».
Με το άνοιγμα και τις μεταρρυθμίσεις των τελευταίων δεκαετιών, το σύστημα ελέγχου ατόνησε, επιτρέποντας τη μετακίνηση εκατομμυρίων αγροτών στις πόλεις προς αναζήτηση εργασίας και καλύτερων συνθηκών ζωής χωρίς το «μαγικό χαρτί», και καλύπτοντας σαφώς τις ανάγκες σε εργατικό δυναμικό για το κινεζικό οικονομικό θαύμα.
Ετσι, ενώ το ποσοστό του αστικού πληθυσμού έχει υπερβεί το 50% του συνολικού πληθυσμού της χώρας, οι «αστοί» είναι μόνο το 33%, ενώ οι υπόλοιποι αποτελούν τους αποκαλούμενους μετανάστες-εργαζόμενους. Πρόκειται για ένα τεράστιο ποσοστό εσωτερικών μεταναστών, που εργάζονται κυρίως στον τομέα των κατασκευών, στα εστιατόρια και στα εργοστάσια ως ανειδίκευτοι εργάτες, χωρίς ωστόσο να τους έχει αναγνωρισθεί το δικαίωμα στην εργασία, στη στέγαση, στην κοινωνική ασφάλιση και, για τα παιδιά τους, στη δημόσια εκπαίδευση. Αυτό το, σχεδόν, 20% των μεταναστών-εργαζομένων υπερβαίνει τα 230 εκατ. και το ζητούμενο είναι να γίνουν, τα επόμενα χρόνια, «αστοί» με πλήρη δικαιώματα.
Πέρα από την επέκταση και μεταμόρφωση των πόλεων –γεωγραφική, οικονομική και κοινωνική– που συνεπάγεται η μαζική αστικοποίηση, το αίτημα επομένως είναι πώς θα συντελεσθεί η μετατροπή του αγρότη σε «αστό» και η συμμετοχή του στο γίγνεσθαι της πόλης του.
Πρωταρχικός στόχος είναι να αποφευχθούν η ασύμμετρη ανάπτυξη, η τεράστια ανισότητα, οι περιθωριοποιημένες συνοικίες, η παραοικονομία, η έλλειψη κοινωνικών παροχών, η φτωχοποίηση και η ανασφάλεια (εγκληματικότητα, ναρκωτικά), που συχνά συνοδεύουν το φαινόμενο της αστικοποίησης.
Να αποφευχθεί δηλαδή το μοντέλο της «υπερβολικής αστικοποίησης» των χωρών της Λατινικής Αμερικής, που η Κίνα παρακολουθεί με ενδιαφέρον. Ως «υπερβολική αστικοποίηση» χαρακτηρίζεται εκείνη που αδυνατεί να ικανοποιήσει τις ανάγκες του αστικού πληθυσμού είτε λόγω έλλειψης υποδομών είτε λόγω κακής λειτουργίας των θεσμών.
Προς τούτο, η Κίνα εισηγείται την «αστικοποίηση του πληθυσμού», ένα πρόγραμμα που στοχεύει στον άνθρωπο και το περιβάλλον, σύμφωνα με το «Νέο Σχέδιο Εθνικής Αστικοποίησης 2014-2020», που εξήγγειλε η κινεζική κυβέρνηση πέρυσι. Πρόκειται για ένα σχέδιο αστικής ανάπτυξης που, πέρα από τις καλές κατασκευές και υποδομές, προωθεί φιλόδοξες μεταρρυθμίσεις που, δίνοντας προτεραιότητα στον άνθρωπο και όχι στους αριθμούς, στοχεύουν σε ένα νέο:
■ οικονομικό μοντέλο (χρήση προχωρημένων τεχνολογιών, περιορισμένη ρύπανση, αποτελεσματική χρήση των φυσικών πόρων και δημιουργία νέων θέσεων εργασίας με έμφαση στον άνθρωπο και την καινοτομία),
■ κοινωνικό μοντέλο (μοντέρνος τρόπος ζωής, πρόσβαση στο Διαδίκτυο, κοινωνικά δίκτυα, υψηλή κινητικότητα),
■ περιβαλλοντικό μοντέλο (φροντίδα για το περιβάλλον, αποτελεσματική χρήση των φυσικών πόρων, ευχάριστα τοπία, αρμονική σχέση ανθρώπου-φύσης),
■ αστικό μοντέλο (ανεπτυγμένοι θεσμοί, οικονομική ελευθερία, πολιτισμική ανοχή, περισσότερη δημοκρατία, συμμετοχή).
Στο πλαίσιο αυτό, καίριας σημασίας είναι η ραγδαία αυξανόμενη μεσαία τάξη. Εκτιμάται ότι τα 350 εκατ., που αριθμεί σήμερα, θα υπερβούν τα 640 εκατ. το 2020. Το σύνθημα της Expo 2010 της Σαγκάης, «Καλύτερη πόλη, καλύτερη ζωή», γίνεται έτσι ιδιαίτερα επίκαιρο, αφού αίτημα της νέας κινεζικής μεσαίας τάξης είναι η ποιότητα ζωής, ήτοι καλύτερες συνθήκες ζωής στις πόλεις, καλύτερη ποιότητα υπηρεσιών και καλύτερη εκπαίδευση.
*αναπληρώτρια καθηγήτρια Ελληνικών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο του Πεκίνου
