Επιστροφή στο προσωπικό

Είναι γεγονός ότι εδώ και καιρό πολλαπλασιάζονται τα βιβλία με απομνημονεύματα, συνεντεύξεις, ημερολόγια, όπου γνωστά πρόσωπα της κοινωνικής, πολιτικής, καλλιτεχνικής, οικονομικής ζωής, προσφέρουν στον αναγνώστη μια σειρά από επεισόδια του παρελθόντος, λιγότερο ή περισσότερο σημαντικά, προσπαθώντας να τα παρουσιάσουν κάτω από τη δική τους οπτική γωνιά.

Θα ήταν εξαιρετικά ενδιαφέρον να δούμε τους λόγους αυτής της συνήθειας που -καλή ή κακή- τείνει να γίνει μια πραγματική «λογοτεχνική μόδα». Σύμφωνα με μερικούς, η επιτυχία αυτής της μόδας εξαρτάται από τις ανάγκες του σημερινού αναγνώστη, που καταπιέζεται από χιλιάδες προβλήματα και ακριβώς γι’ αυτό είναι ανίκανος να συγκεντρωθεί για μεγάλο διάστημα σε κάποιο θέμα διαρθρωμένο σε όλα του τα μέρη.

Αλλοι, αντίθετα, πιστεύουν ότι τα συχνά καθαρά ατομικά περιστατικά των συγγραφέων αυτών των βιβλίων είναι αποτέλεσμα μιας επιστροφής στο προσωπικό που φαίνεται να χαρακτηρίζει τη σύγχρονη εποχή.

Χωρίς ν’ αρνηθούμε τη σχετική εγκυρότητα των παραπάνω λόγων, πιστεύω ότι σ’ αυτούς θα πρέπει να προσθέσουμε και κάτι ακόμη: το γεγονός ότι πολλά συμπτώματα μας κάνουν να πιστεύουμε πως ζούμε σε μια φάση γοργού μετασχηματισμού, όπου την περίοδο στην οποία οι συγγραφείς έγραψαν τα απομνημονεύματα, τις συνεντεύξεις, τα ημερολόγια, ακολουθεί και αντικαθιστά μια άλλη με χαρακτηριστικά εντελώς διαφορετικά, με επακόλουθο την ανάγκη προσφυγής σε όλα τα μέσα, για να αντιμετωπίσουν αποτελεσματικά και με κάθε λεπτομέρεια αυτές τις διαφοροποιήσεις.

Αυτό που νομιμοποιεί να μιλάμε για τη σημερινή περίοδο ως μια φάση ανακατάταξης της ζωής μας συνολικά, είναι ότι καταλαβαίνουμε πως παράγεται μια αλλαγή του γενικότερου πλαισίου αυτής της ζωής.

Αν θέλαμε να συνοψίσουμε τον χαρακτήρα αυτού του μετασχηματισμού, θα μπορούσαμε να πούμε πως περιγράφεται από τη συνειδητοποίηση μιας κοινωνικής, πολιτικής, πολιτισμικής, οικονομικής υποβάθμισης. Αν τα πράγματα είναι έτσι όπως τα περιγράψαμε, αν επήλθε ένας μετασχηματισμός στον τρόπο που ασκείται η πολιτική, τίποτε δεν είναι περισσότερο φυσιολογικό από έναν απολογισμό του παρελθόντος, ακριβώς γιατί πρόκειται κατά κάποιο τρόπο για ένα «κλειστό» παρελθόν.

Η εξύμνηση του παρελθόντος αποτελεί για το απλό άτομο ένα είδος αυτοάμυνας μπροστά στην εισβολή του μέλλοντος. Από την άλλη μεριά, η δυσφήμηση όλων όσα συνέβησαν είναι αποτέλεσμα μιας βαθιάς απογοήτευσης. Αυτό που θα πρέπει να υπογραμμίσουμε είναι πως τα σημερινά φαινόμενα χαρακτηρίζονται από την αδιαμφισβήτητη μετάβαση από μια ιστορική φάση σε κάποια άλλη.

Είναι μια στιγμή που μας ωθεί να καταστρέψουμε τον μύθο του παρελθόντος από τη μια και να διατηρήσουμε την ανάμνησή του από την άλλη. Πρόκειται για δύο ανάγκες επιφανειακά αντίθετες, γιατί ο μόνος τρόπος να διαφυλάξουμε την ανάμνηση του παρελθόντος είναι η ρεαλιστική μελέτη του, εξετάζοντας -χωρίς υποκρισία- όλες τις απόψεις, τα όρια και τις αντιφάσεις του.

* Ομότιμος καθηγητής Φιλοσοφικής Σχολής ΑΠΘ