Η τρέχουσα δημοσιονομική κρίση ήταν ένα επιπλέον βήμα για τον εξοβελισμό του πολιτικού, συνακόλουθα και της δημοκρατίας. Ολα μετατράπηκαν σε λόγο οικονομικό και μάλιστα πολύ συγκεκριμένο, που πρόβαλλε και προβάλλει ως μονόδρομος καθότι η μοναδική αλήθεια-γιατρειά. Μόνο που χάρη στον λόγο αυτό οι κάθε είδους ανισότητες στην Ευρώπη εδώ και κάποια χρόνια χτύπησαν κόκκινο. Τεράστιες ανισότητες ανάμεσα στον Βορά και τον Νότο, τεράστιες ανισότητες σε όφελος κυρίως της Γερμανίας, τεράστιες ανισότητες στο εσωτερικό όλων των χωρών και ιδιαίτερα εκείνων, όπως η δική μας, που χτυπήθηκαν από την κρίση.
Η κυβέρνηση Σαμαρά εγκλωβίστηκε στον λόγο αυτό. Η τρόικα υπαγόρευε και οι κυβερνώντες, ήθελαν-δεν ήθελαν, έτρεχαν να υλοποιήσουν. Ετσι καταργήθηκε το πολιτικό, η δυνατότητα δηλαδή ενός λαού να παίρνει ως ενήλικας τις αποφάσεις που τον αφορούν, είτε άμεσα είτε μέσω των αντιπροσώπων του. Ετσι, αυτοκαταργήθηκε η ίδια η κυβέρνηση εφόσον δεν εξέφραζε τη βούληση των ψηφοφόρων, ούτε τη δική της.
Η τωρινή κυβέρνηση προσπαθεί να κυβερνήσει, να αποφασίζει δηλαδή η ίδια, να αποκαταστήσει δηλαδή το πολιτικό. Κατάφερε ορισμένα πράγματα καθώς οι «θεσμοί» αποδέχτηκαν να παίρνει μέρος των αποφάσεων. Θα ήταν αφελές να πιστέψουμε ότι οι «θεσμοί» και ό,τι αυτοί αντιπροσωπεύουν θα επιτρέψουν πλήρη επαναφορά του πολιτικού. Δεν πρόκειται μόνο για την επιστροφή των δανεικών. Το διακύβευμα είναι σημαντικότερο: η συνέχιση ή μη της υφιστάμενης κατάστασης στην Ευρωπαϊκή Ενωση, πριν από όλα η διατήρηση των πολιτικών και οικονομικών συσχετισμών. Καλή η συμπάθεια για την Ελλάδα, αλλά γιατί μια συντηρητική κυβέρνηση να θέλει να πετύχει ο ΣΥΡΙΖΑ που βρίσκεται ιδεολογικά στον αντίποδα;
Λογικά λοιπόν και οι πιέσεις θα συνεχιστούν ώστε να συνεχιστεί η ίδια πολιτική σε επίπεδο Ενωσης, ώστε να γίνει ο ΣΥΡΙΖΑ ένα «κανονικό» κόμμα και να φανεί ανακόλουθο στα μέλη και τους ψηφοφόρους του. Ολα αυτά οδηγούν σε μια κατάσταση μετέωρου πολιτικού σκηνικού μέσω επαναλαμβανόμενων σκοτσέζικων ντους. Εκεί που η κυβέρνηση νομίζει ότι μπορεί να νομοθετήσει ή νομοθετεί, όλο και κάτι θα βρίσκεται ώστε το νομοθέτημα να αμφισβητηθεί ως «μονομερής ενέργεια» ή να αφυδατωθεί. Ετσι, και θα της αμφισβητείται το δικαίωμα στην απόφαση και θα φαντάζει άβουλη ή ίδια με την προηγούμενη.
Η στάση αυτή οδηγεί σε μια κατάσταση μετέωρης πολιτικής ή αλλιώς μιας κυβέρνησης και ενός έθνους με περιορισμένη κυριαρχία. Αυτό ενδέχεται να πυροδοτήσει δύο τινά: Το ένα είναι από όλες εκείνες τις εγχώριες δυνάμεις, ιδιαίτερα αυτές που επηρεάζουν τον δημόσιο χώρο, που νιώθουν απειλούμενες από τα επαγγελθέντα μέτρα της κυβέρνησης. Οσο αποδυναμώνεται η κυβέρνηση τόσο πιο πολύ θα φωνάζουν και θα ακούγονται από τους ψηφοφόρους.
Η μετέωρη πολιτική περικλείει ένα δεύτερο ενδεχόμενο που μπορεί να μειώσει δραστικά την κυβερνητική συνοχή και αποτελεσματικότητα και να οδηγήσει στη διάρρηξη των δεσμών της κυβέρνησης με τους ψηφοφόρους. Η λήψη αποφάσεων σε ένα περιβάλλον αμφισβήτησης μπορεί να οδηγήσει σε αποσπασματικές προτάσεις, μη εγγεγραμμένες σε μια συνεκτική στρατηγική, και σε μια φεουδαλοποίηση της κυβέρνησης και της πολιτικής, που σημαίνει ότι κάθε υπουργός μπορεί να «κυβερνά» ξεχνώντας τους συναδέλφους του.
Η φεουδαλοποίηση, χαρακτηριστική της πολιτικής μας ιδιαίτερα την περίοδο Σημίτη, ήρθη τα χρόνια των μνημονίων γιατί οι υπουργοί είχαν λιγοστά περιθώρια άσκησης πολιτικής. Ετσι, περιορίστηκαν σε διορισμούς του στενού τους περιβάλλοντος σε θέσεις-κλειδιά (σύμβουλοι, πρόεδροι οργανισμών κ.λπ.). Ο κίνδυνος αυτός είναι σήμερα μεγαλύτερος. Καθώς οι υπουργοί ενεργούν σε περιβάλλον αβεβαιότητας και αμφισβήτησης, ενδέχεται να μην αλλάξουν σύντομα μηχανισμούς και καταστάσεις που κληρονόμησαν. Από την άλλη πλευρά, οι αργές αλλαγές, πέρα από το γεγονός ότι καθιστούν δυσχερέστερη τη λήψη συνεκτικών αποφάσεων, μπορούν να οδηγήσουν σε πρακτικές πρόσληψης φίλων, πράγμα που αντίκειται στις αρχές και τις αξίες της κυβέρνησης, αλλά και στα αιτήματα των καιρών.
Η κρίση δεν είναι μόνο κρίση χρέους. Είναι και κρίση της πολιτικής και των πολιτικών πρακτικών. Για την υπέρβαση της κρίσης χρέους είναι αναγκαία η ριζική αλλαγή του κράτους και του πολιτικού συστήματος. Ο κίνδυνος φεουδαλοποίησης του πολιτικού, πέρα από τα προβλήματα που θέτει σε επίπεδο συνεκτικότητας και αποτελεσματικότητας των πολιτικών αποφάσεων, υποθηκεύει κάθε πρακτική ριζικής υπέρβασης των πολιτικών μας παθογενειών.
*καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Πατρών
