Με ομοβροντία εκθέσεων στην Αθήνα κορυφώνεται το Ετος El Greco, καθώς φέτος συμπληρώνονται 400 χρόνια από τον θάνατό του. Θα μπορούσε να είναι και ένας ωραίος, επιμορφωτικός περίπατος στα μουσεία της λεωφόρου Βασιλίσσης Σοφίας, με αφιερώματα που σκιαγραφούν την εικόνα του ιδιοφυούς ζωγράφου, τον περίγυρό του και τις διαφορετικές κοινωνίες όπου έζησε τον 16ο αιώνα: από την Κρήτη, στην Ιταλία κι από εκεί στην Ισπανία.
Την αρχή κάνει το Μουσείο Μπενάκη με ένα ενδιαφέρον τρίπτυχο. Σήμερα, στο κτίριο της οδού Κουμπάρη εγκαινιάζεται από τη βασίλισσα της Ισπανίας Σοφία, «Ο φιλικός κύκλος του Γκρέκο στο Τολέδο» και στις 21 του μήνα στο κτίριο της οδού Πειραιώς «Ο Δομήνικος Θεοτοκόπουλος μεταξύ Βενετίας και Ρώμης», που συνοδεύεται από διεθνές επιστημονικό συνέδριο. Επίσης το Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης οργανώνει από 14/11 ένα μικρό αφιέρωμα με τίτλο «Ο θάνατος στο έργο του Γκρέκο» στο πλαίσιο της αρχαιολογικής έκθεσης «Επέκεινα», με κεντρικό έκθεμα τον εμβληματικό πίνακα «Η Ταφή του Χριστού» της Εθνικής Πινακοθήκης. Επιπλέον από τις 19/11 το Βυζαντινό και Χριστιανικό Μουσείο οργανώνει την έκθεση «Ο Δομήνικος Θεοτοκόπουλος πριν από τον El Greco» με αντικείμενα από τις συλλογές του.
Αν ζηλεύετε τις μεγάλες εκθέσεις που οργανώνουν φέτος οι Ισπανοί για να τιμήσουν τον κορυφαίο Κρητικό ζωγράφο, μάλλον θα μείνετε με την όρεξη. Το ελληνικό καλάθι είναι φτωχό σε αριστουργήματα του Θεοτοκόπουλου, όχι βεβαίως ότι λείπουν εντελώς. Ετσι για πρώτη φορά έρχεται στην Ελλάδα η θαυμάσια «Προσκύνηση των ποιμένων» από το Agnes Etherington Art Center του Καναδά στο Μπενάκη-Πειραιώς. Στον ίδιο χώρο θα εκτεθεί το, αποκαλυπτικό για τον τρόπο με τον οποίο ο ζωγράφος «φωτίζει» τα πρόσωπα, «Παιδί που φυσάει ένα αναμμένο δαυλί» από το Museo Nazionale di Capodimonte της Νάπολης. Επίσης θα έρθουν ακόμα δύο γνωστά έργα, η «Βάπτιση του Χριστού» (ανήκει στον Δήμο Ηρακλείου) και «Αποψη του Ορους και της Μονής Σινά» από τα Ιδρύματα Ανδρέα και Μαρίας Καλοκαιρινού.
Σε χθεσινή παρουσίαση του αφιερώματος του Μουσείου Μπενάκη η γενική γραμματέας του υπουργείου Πολιτισμού, Λίνα Μενδώνη, αναφέρθηκε στη δυσκολία, «από οικονομικής άποψης», να οργανωθούν οι εκθέσεις του Ετους El Greco, που ξεκίνησαν από την Κρήτη. «1,4 εκατομμύρια ευρώ εξασφαλίστηκαν από το ΕΣΠΑ, 250.000 από εθνικούς πόρους, ενώ υπήρξε και χορηγία της Alpha Bank».
Βασικός επιμελητής των εκθέσεων ο ομότιμος καθηγητής Ιστορίας της Τέχνης στο Πανεπιστήμιο Κρήτης, Νίκος Χατζηνικολάου, υπογράμμισε πως «ήρθε η μέρα να ξεχάσουμε τις δυσκολίες και να γιορτάζουμε με εκδηλώσεις», επισήμανε όμως και μια «αποτυχία»: να γίνει στο Κυκλαδικής η έκθεση «Η ναυμαχία της Ναυπάκτου και ο Δομήνικος Θεοτοκόπουλος».
«Δεν είχαμε πολλά χρήματα για να κάνουμε ό,τι οι Ισπανοί» είπε ο Αλέξης Καλοκαιρινός, πρόεδρος της Εταιρίας Κρητικών Ιστορικών Μελετών. «Τα αριστουργήματα δεν είναι εδώ και ίσως καλύτερα, γιατί μπορούμε να συζητήσουμε για την Ιστορία της Τέχνης. Είναι εκθέσεις πρωτότυπες, ερμηνευτικές, που οξύνουν την αίσθησή μας για την Ιστορία, γεμίζουν κενά, δημιουργούν ερωτήματα».
Ετσι «Ο φιλικός κύκλος του Γκρέκο στο Τολέδο» (Μπενάκη, Κεντρικό Κτίριο) μας δίνει τη δυνατότητα μέσα από σπάνια βιβλία, χειρόγραφα, χαρακτικά του 16ου και 17ου αιώνα (Εθνική Βιβλιοθήκη της Ισπανίας, Αρχεία Τολέδο κ.λπ.), να γνωρίσουμε τους πνευματικούς συνομιλητές του, διανοούμενους, συλλέκτες, παραγγελιοδότες, στο Τολέδο όπου έζησε 37 ολόκληρα χρόνια.
Δεσπόζουν η «Προσωπογραφία του Ροντρίγκο ντε λα Φουέντε», το πορτρέτο τού «Χερώνυμο ντε Θεβάγιος», ενώ τα ντοκουμέντα αποκαλύπτουν έναν ζωγράφο επαγγελματικά πετυχημένο που ωστόσο, λόγω της ουμανιστικής παιδείας του, μόνο μια ελίτ εκτιμούσε το έργο του.
Από τα χειρόγραφα βλέπουμε πως ο εφημέριος του Σάντο Τόμε ανέθεσε τον Μάρτιο του 1588 στον Θεοτοκόπουλο το έργο «Ταφή του κόμη Οργκάθ», ενώ περιγράφει πώς ακριβώς πρέπει να είναι: πολυπρόσωπη και με το «όραμα» του Χριστού στην κορυφή. Πώς αντιμετώπισε τη λογοκρισία όταν ζωγράφισε την Παναγία για το εικονοστάσιο του Νοσοκομείο του Ελέους και οι εκτιμητές διαμαρτυρήθηκαν επειδή απεικόνιζε τους ανθρώπους με μοντέρνες ενδυμασίες. Διαβάζουμε επίσης πως ορίζει τον γιο του Χόρχε Μανουέλ Θεοτοκόπουλι ως κληρονόμο.
Ο Θεοτοκόπουλος είχε οικογένεια και εργαστήριο στο Τολέδο. Οπως αποδεικνύεται, κέρδιζε πολλά χρήματα, όμως ήταν πολυέξοδος και χρειαζόταν εγγυητές για να εκτελέσει νέες παραγγελίες. Ετσι εκτίθενται εγγυητικές πράξεις δίπλα σε υπέροχα σονέτα αφιερωμένα, μετά θάνατον, στον μυθικό ζωγράφο από τους φίλους και θαυμαστές του.
- Info: Το αφιέρωμα του Μουσείου Μπενάκη στον Δομήνικο Θεοτοκόπουλο θα διαρκέσει μέχρι την 1η Μαρτίου 2015. Πληροφορίες επίσκεψης: Κεντρικό Κτίριο, 210-3671000. Κτίριο οδού Πειραιώς, 210-3453111.
