Σίγουρα δεν είναι ακόμη μια παράσταση. Είναι, δηλαδή, αλλά δεν είναι κιόλας. Από τη μια σκηνοθετεί ο διεθνούς φήμης (και διόλου τυχαία) Σέρβος σκηνοθέτης Νικίτα Μιλιβόγιεβιτς και από την άλλη πρωταγωνιστεί η Καρυοφυλλιά Καραμπέτη, 29 χρόνια μετά την πρώτη της αναμέτρηση με την ηρωίδα του Ευριπίδη
Ο Σέρβος σκηνοθέτης Νικίτα Μιλιβόγιεβιτς οδηγεί την Καρυοφυλλιά Καραμπέτη σε μια ερμηνεία ζωής: όσο καλή ήταν έως τώρα, διπλασιάστε το. Και μετά βάλτε άλλο τόσο και αυτή είναι η «Μήδεια» την οποία υποδύεται, 29 χρόνια μετά την πρώτη της αναμέτρηση με την ηρωίδα του Ευριπίδη. Και έχουμε κάτι ακόμη πιο σημαντικό: όχι μια επανάληψη του παλιού θριάμβου, αλλά μια νέα αναμέτρηση με τον χρόνο, την προδοσία και το ανθρώπινο σκοτάδι. Γιατί η «Μήδεια» είναι ακριβώς αυτό, και ο Ευριπίδης το αναδεικνύει στον μέγιστο βαθμό. Φυσικά μαζί με την Κ. Καραμπέτη βλέπουμε τη σπουδαία κυρία του θεάτρου Ρένη Πιττακή στον ρόλο της Τροφού (δεν έχουμε ξαναδεί ηθοποιό να κινείται, δίχως να μιλάει, γύρω από τη σκηνή και να «λέει» τόσο πολλά όσα η κ. Πιττακή), έναν εξαιρετικό Χορό και τους Λάζαρο Γεωργακόπουλο, Αρη Λεμπεσόπουλο, Τάσο Σωτηράκη (ξεχώρισε υπέροχα) στους ρόλους των Ιάσονα, Κρέοντα και Αιγέα.
Βλέποντας την παράσταση και συνομιλώντας με τον σκηνοθέτη Νικίτα Μιλιβόγιεβιτς (έχει εμπνευστεί ένα μοναδικό σκηνικό, που συμπρωταγωνιστεί ουσιαστικά στο έργο, σε σκηνογραφία Σωτήρη Μελανού), καταλάβαμε πως υπάρχουν ρόλοι που ένας ηθοποιός δεν τους εγκαταλείπει ποτέ πραγματικά και έργα που δεν εγκαταλείπονται ποτέ. Μπορεί να περάσουν χιλιετίες (για τα δεύτερα) ή δεκαετίες (για τον πρώτο), να αλλάξουν το σώμα, η φωνή, η σχέση με τον χρόνο και τη ζωή, όμως ο ρόλος παραμένει κάπου μέσα του σαν μυστική αποσκευή. Για την Καρυοφυλλιά Καραμπέτη, η Μήδεια είναι ακριβώς ένας τέτοιος ρόλος. Είκοσι εννέα χρόνια μετά την παράσταση του Εθνικού Θεάτρου το 1997, σε σκηνοθεσία Νικαίτης Κοντούρη, επιστρέφει στην ηρωίδα του Ευριπίδη. Η πρώτη εκείνη Μήδεια ανήκει πια στη θεατρική ιστορία. Η σημερινή «γεννιέται από μια διαφορετική ηλικία, ένα διαφορετικό σώμα και μια βαθύτερη γνώση της απώλειας», όπως μας λέει ο σκηνοθέτης. «Δεν ήθελα μόνο τη δεξιοτεχνία των ηθοποιών, αλλά ήθελα να φανερώσουν όλη την ανθρώπινη διαδρομή τους στο σανίδι» μας είπε ο Νικίτα και πραγματικά το κατάφερε.
Ο Σέρβος σκηνοθέτης δεν πλησιάζει τη «Μήδεια» σαν ένα έργο που πρέπει απλώς να εκσυγχρονιστεί. Δεν της φορά μηχανικά τα ρούχα της επικαιρότητας ούτε αναζητεί εύκολους παραλληλισμούς: «Το κλειδί για να γίνει μια τραγωδία πραγματικά σύγχρονη δεν βρίσκεται στην επικαιρότητα, αλλά βαθύτερα: σε όσα παραμένουν σχεδόν αμετάβλητα μέσα στον άνθρωπο, ενώ ο κόσμος γύρω του μεταβάλλεται με ιλιγγιώδη ταχύτητα» μας λέει. «Το θέμα είναι ότι πλέον βλέπουμε και βιώνουμε, καθημερινά σχεδόν, τραγωδίες. Στη σημερινή Ευρώπη των πολέμων, των συνόρων και των εκτοπισμένων σωμάτων, η Μήδεια είναι ταυτόχρονα ένα “τέρας”, μια ξένη χωρίς δικαιώματα και ένας άνθρωπος που σπρώχνει το σύστημα πέρα από κάθε νόμο. Το έργο είναι μια ιστορία για την προδοσία, τη μοναξιά, την αγάπη, τη ζήλια, το μίσος, την εκδίκηση, το πάθος, την αξιοπρέπεια. Είναι ένας φαύλος κύκλος από τον οποίο δεν υπάρχει διέξοδος. Ολα εξαρτώνται από την οπτική γωνία από την οποία βλέπει κανείς το έργο· για τον σκηνοθέτη αυτό είναι το βασικό ερώτημα. Oπως κι αν ερμηνεύσουμε, όμως, το έργο, δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι η Μήδεια είναι πάντοτε και πάνω απ’ όλα η ενσάρκωση της τρομακτικής ανθρώπινης μοίρας. Η μνήμη της αβύσσου που κρύβουμε μέσα και βιώνουμε έξω μας».
Για τον Μιλιβόγεβιτς, τα κλασικά έργα επιβιώνουν επειδή κάθε γενιά συναντά μέσα τους ένα διαφορετικό κομμάτι του εαυτού της. Ο ίδιος προέρχεται από τη σερβική και τη βαλκανική θεατρική παράδοση, βαθιά συνδεδεμένη με την πολιτική μνήμη, το τραύμα και τα κλασικά κείμενα. Μέσα από αυτή την εμπειρία, πώς ηχούν σήμερα μέσα του οι λέξεις «εξορία», «εκδίκηση», «πατρίδα» και «δικαιοσύνη»;
«Ο Άμλετ θα έλεγε: Λέξεις, λέξεις, λέξεις… Δυστυχώς, οφείλω να πω ότι οι πολιτικοί έχουν αναποδογυρίσει όλες αυτές τις σημαντικές έννοιες. Τις χρησιμοποιούν κυρίως ως μέσα χειραγώγησης, προκειμένου να παραμένουν στην εξουσία. Είμαστε μάρτυρες της κακοποίησης των θεμελιωδών αξιών που εμπεριέχουν μέσα τους αυτές οι έννοιες» μας απαντά.
«Ένας ολόκληρος κόσμος καταρρέει, το μόνο που απομένει είναι η μνήμη», συνεχίζει. «Στη “Μήδεια” η μνήμη δεν είναι καταφύγιο, είναι τιμωρία. Είναι ο μηχανισμός που την αναγκάζει να ξαναζεί ασταμάτητα όσα την οδήγησαν στην άβυσσο. Ακόμη και ο Χορός παύει να αποτελεί απλώς τη συλλογική φωνή των γυναικών της Κορίνθου και μετατρέπεται στους δαίμονές της, σε ένα σώμα που ξεπηδά από τη συνείδησή της, την περικυκλώνει, την κρίνει, την παρασύρει και ταυτόχρονα αντανακλά την πτώση της».
«Μπορούμε να προσπαθήσουμε να καταλάβουμε τη Μήδεια, δεν μπορούμε όμως να τη δικαιολογήσουμε. Δεν υπάρχει ελαφρυντικό για την παιδοκτονία. Υπάρχει, ωστόσο, η ανάγκη να ερευνηθεί η διαδρομή που οδηγεί έναν άνθρωπο στο έσχατο όριο. Αυτή η απόσταση ανάμεσα στην κατανόηση και στη δικαίωση είναι ο τόπος όπου γεννιέται η τραγωδία. Κανείς δεν γεννιέται “τέρας”. Η Μήδεια γίνεται κάτι τέτοιο όταν όλα όσα αποτελούσαν τον κόσμο και τη ζωή της ξαφνικά καταρρέουν, εξαφανίζονται, σχίζονται σε δύο κομμάτια που δεν μπορούν ποτέ να επανενωθούν. Το ερώτημα που απομένει είναι: τι συμβαίνει όταν η ζωή -η μοίρα, ο Θεός;- μας φέρνει στο έσχατο όριο, εκεί όπου τελειώνει η λογική και αρχίζουν το σκοτάδι και η άβυσσος μέσα μας;» μας βάζει να αναρωτηθούμε. «Από την άλλη έχουμε τον Ιάσονα. Η φιλοδοξία και η εξουσία, ο σκληρός πραγματισμός αποτελούν σημαντικά χαρακτηριστικά του. Πέρα όμως από όλα αυτά, λέει και μια άλλη φράση, η οποία πιστεύω ότι ακούγεται πολύ σύγχρονη και τρομακτικά επικίνδυνη: “Ο φτωχός άνθρωπος δεν έχει φίλους”. Σε αυτή τη φράση κρύβεται μια ολόκληρη φιλοσοφία ζωής: όποιος δεν έχει δύναμη δεν έχει ούτε δεσμούς που να προστατεύονται – εντελώς αντίθετη με την αντίληψη της Μήδειας. Η δική του σκληρότητα φορά τη μάσκα της λογικής – αυτό που ζούμε και τώρα. Αυτό δεν ισχύει; Η σκληρότητα να φοράει τη μάσκα της λογικής και να φαινόμαστε εμείς οι παράλογοι, όσοι μιλάμε για έναν άλλο κόσμο. Μην ξεχνάμε όμως πως στο τέλος της τραγωδίας και ο ίδιος ο Ιάσονας είναι ένας ηττημένος, ένας εντελώς χαμένος και συντριμμένος άνθρωπος» επισημαίνει ο σκηνοθέτης.
Ταυτόχρονα μας μιλά για την τεράστια υποκρισία ενός κόσμου όπου εκείνος που στερείται το δικαίωμα να αποφασίζει για τη ζωή και την αξιοπρέπειά του βαφτίζεται «βάρβαρος», ενώ οι ισχυροί εμφανίζουν τη δική τους βία ως τάξη, πρόοδο και λογική: «Εξαιτίας των διαφόρων συμφερόντων των ισχυρών και των πλούσιων, μας έχει επιβληθεί μια επικίνδυνη αντίληψη: ότι κάθε άνθρωπος που σήμερα στερείται το δικαίωμα να αποφασίζει ο ίδιος για τη ζωή και την αξιοπρέπειά του παρουσιάζεται ως “βάρβαρος”. Αυτή είναι η απόλυτη υποκρισία εκείνων που κυβερνούν σήμερα τον κόσμο».
«Κάθε εποχή φέρει μέσα της ένα δικό της είδος τραγωδίας» συνεχίζει. «Όσα συμβαίνουν σήμερα, ο κόσμος και η ζωή μας, πολύ συχνά μου φαίνονται σαν ένα είδος φαντασμαγορίας, σαν ένα σουρεαλιστικό αστείο, μέσα στο οποίο το αφύσικο ανακηρύσσεται φυσιολογικό, το αναπόδεικτο παρουσιάζεται ως αποδεδειγμένο και το ψέμα ως αλήθεια. Έχει εγκαθιδρυθεί ένα απίστευτα διαστρεβλωμένο σύστημα αξιών. Όλα αυτά υπάρχουν, με κάποιον τρόπο, και στον Ευριπίδη, και εκεί βρίσκεται, μεταξύ άλλων, η διαχρονική δύναμη αυτής της τραγωδίας. Στη ζωή, τα εξωτερικά πράγματα, όσα βρίσκονται γύρω μας, αλλάζουν με τεράστια ταχύτητα. Μέσα στον άνθρωπο, όμως, οι αλλαγές συντελούνται πολύ πιο αργά και με διαφορετικό τρόπο. Όπως είπαμε, το τέρας (μέσα μας) γεννιέται όταν ένας κόσμος διαλύεται σε κομμάτια που φαίνεται να μην μπορούν να ενωθούν ξανά. Αυτό δεν αποτελεί συγχωροχάρτι. Είναι όμως η υποχρέωση της τραγωδίας να κοιτάξει κατάματα τη διαδρομή προς το έγκλημα, αντί να αρκεστεί στην ασφαλή καταδίκη του» καταλήγει.
Πράγματι. Η «Μήδεια» δεν τελειώνει με μια απάντηση. Τελειώνει με το μέγεθος της αδυναμίας μας να απαντήσουμε. Ο Μιλιβόγεβιτς αρνείται την οριστική ετυμηγορία. Και καλά κάνει. Γιατί αν υπήρχε μία καθαρή απάντηση, δεν θα υπήρχε τραγωδία. Θα υπήρχε μόνο δικαστήριο.
i
Η παράσταση είναι σε περιοδεία. Αμέσως επόμενος σταθμός, η Πάρος (Δευτ. 27/7, Paros Park Festival). Πληροφορίες/εισιτήρια: ticketservices.gr
