Έχει ο καιρός γυρίσματα. Η ζωή μας κύκλους κάνει. Θα γυρίσει ο τροχός. Εκεί που είσαι ήμουνα κι εδώ που είμαι θα ’ρθεις. Η κυκλικότητα του χρόνου, η εναλλαγή ρόλων και θέσεων στη ζωή, η μεταβλητότητα και η αστάθεια αποτελούν σύνηθες θέμα παροιμιών και γνωμικών.

Κάτι παρόμοιο εκφράζει και η ποιητική ρήση του Μάρτιν Νίμελερ που έχει υποστεί πολλές παραλλαγές και συχνά αποδίδεται εσφαλμένα στον Μπρεχτ: «Όταν οι ναζί πήραν τους κομμουνιστές, εσιώπησα, δεν ήμουν δα κομμουνιστής. Όταν έκλεισαν μέσα τους σοσιαλδημοκράτες, εσιώπησα, δεν ήμουν δα σοσιαλδημοκράτης. Όταν πήραν τους συνδικαλιστές, εσιώπησα, δεν ήμουν δα συνδικαλιστής. Όταν πήραν εμένα, δεν υπήρχε κανείς πλέον που να μπορούσε να διαμαρτυρηθεί».

Θα μπορούσε να εφαρμοστεί κατά γράμμα για τους μετανάστες και τους πρόσφυγες που έχουν έρθει στη χώρα μας τις τελευταίες δεκαετίες. Από τους Αλβανούς τη δεκαετία του 1990, στους οποίους η ελληνική κοινωνία κατά πλειονότητα φέρθηκε αισχρά, μέχρι τους εργάτες γης από το Αφγανιστάν, το Πακιστάν, το Μπανγκλαντές, τους Αιγύπτιους αλιεργάτες, τους Σύρους πρόσφυγες και τόσους άλλους, οι ξένοι που ήρθαν στη χώρα μας για να δουλέψουν με τα χέρια τους και όχι για να αγοράσουν σπίτια υποφέρουν. Λίγοι μόνο νομιμοποιούνται και έπειτα από πολύ κόπο και πολλά έξοδα, τα δικαιώματά τους καταπατώνται συστηματικά, οι μισθοί τους είναι τραγικοί, η ανασφάλεια μεγάλη. Κι από πάνω οι χρυσαυγίτες τούς σκότωναν και τους έδερναν πριν από λίγα χρόνια, ενώ οι Βορίδηδες, οι Πλεύρηδες και οι αμέτρητοι ρατσιστές των σόσιαλ μίντια μπορούν ακόμα να ξερνάνε ελεύθερα τους μισανθρωπικούς οχετούς τους. Παρόμοιες δυσκολίες είχαν οι Έλληνες που μετανάστευσαν μαζικά στις ΗΠΑ στις αρχές του 20ού αιώνα, όπως μας υπενθυμίζουν οι Σταύρος Παναγιωτίδης και Αντώνης Βαβαγιάννης στο Μυθοκόμιξ (εκδόσεις Κέδρος). Η φτώχεια και η εκμετάλλευση έστρεψε αρκετούς στην εγκληματικότητα κι ας βαυκαλιζόμαστε σήμερα ότι όλοι εργάστηκαν σκληρά και πρόκοψαν. Οι πολλοί πέρασαν άσχημα. Και επειδή η ζωή συχνά κάνει κύκλους, μπορεί οι Έλληνες να χρειαστεί να ξαναμεταναστεύσουν μαζικά. Τρέμω στην πιθανότητα οι γείτονές μας να έχουν ισχυρή μνήμη…