Οι λέξεις δεν είναι αθώες

«“Εισβολή” μεταναστών και στο Πήλιο – Εντοπίστηκαν οκτώ άτομα στην Πλάκα Αφετών», «Κρήτη: “Απόβαση” μεταναστών ακόμα και σε πολυσύχναστες παραλίες – Για “εισβολή” κάνουν λόγο οι κάτοικοι», «Ελλάδα: Ανεξέλεγκτες ροές παράνομων μεταναστών σε Γαύδο και Κρήτη». Με βάση παραδείγματα ρατσιστικής γλώσσας και διακρίσεων δημοσιευμένα σε ελληνικά μέσα ενημέρωσης, η πλατφόρμα «Εκπαιδευτική Διαδρομή» του προγράμματος MILD (More correct Information, Less Discrimination – Περισσότερη σωστή ενημέρωση, λιγότερες διακρίσεις) εξηγεί πώς «ο όρος “εισβολή” παραπέμπει σε πολεμικές καταστάσεις και πλαισιώνει τη μετανάστευση ως στρατιωτικό ή εμπόλεμο σενάριο».

Πρόκειται για ένα διαδικτυακό «εκπαιδευτικό πρόγραμμα για δημοσιογράφους, επικοινωνιολόγους, ακτιβιστές, δημιουργούς περιεχομένου και φοιτητές που έχουν αποφασίσει να χρησιμοποιούν, να προωθούν και να αναπτύσσουν ορθές πληροφορίες και υπεύθυνες αφηγήσεις στα μέσα ενημέρωσης και κοινωνικής δικτύωσης». Το έχει αναπτύξει στα ελληνικά για την Ελλάδα η «Αντιγόνη» – Κέντρο Πληροφόρησης και Τεκμηρίωσης, όπως και στα ιταλικά για την Ιταλία οι οργανώσεις «Lunaria» και «Carta di Roma», στα ισπανικά για την Ισπανία το ίδρυμα «Maldita.es» και στα μαλτέζικα για τη Μάλτα η οργάνωση «African Media Association Malta» (AMA).

Η διαδικτυακή πλατφόρμα στα ελληνικά (βρίσκεται στη διεύθυνση https://mild.fundacionmaldita.es/el/) περιέχει 17 αρχεία που μπορεί να κατεβάσει κανείς με επεξηγήσεις και παραδείγματα δοσμένα με εύληπτη εικονογράφηση και διάφορα επεξηγηματικά βίντεο συνολικής διάρκειας 200 λεπτών, όλα κατανεμημένα σε πέντε ενότητες: «Κατανόηση του ρατσιστικού λόγου στα μέσα ενημέρωσης», «Κατανόηση της λειτουργίας των αφηγημάτων για τη μετανάστευση», «Κατανόηση του κινδύνου στιγματισμού και φυλετικοποίησης μέσω εικόνων και βίντεο», «Κατανόηση του τρόπου που παράγει νόημα το περιεχόμενο των μέσων ενημέρωσης», «Δημιουργία νέων αφηγήσεων και ανάπτυξη συνεργασιών».

Μεταξύ άλλων, η πλατφόρμα διακρίνει τη συνήθη στον δημοσιογραφικό λόγο χρήση από την ορθή χρήση των όρων πρόσφυγας, κράτηση, κέντρο κράτησης, κέντρο υποδοχής, παράνομος, συμπερίληψη, ένταξη, Μέση Ανατολή κ.ά. Εξετάζει μέσα από παραδείγματα και βέλτιστες πρακτικές πώς οι δυναμικές που αναπτύσσουν τα μέσα ενημέρωσης επηρεάζουν τους μετανάστες και τους πρόσφυγες και πώς οι ψευδείς και παραπλανητικές μεμονωμένες ειδήσεις χρησιμοποιούνται αθροιστικά ή σε συνδυασμό για να ενισχύσουν ένα ευρύτερο παραπλανητικό αφήγημα εναντίον των προσφύγων και των μεταναστών.

«Οταν βλέπουμε μία εικόνα υψηλής συναισθηματικής διέγερσης, μία εικόνα που πυροδοτεί φόβο ή θυμό, το μυαλό μας απλώς προσπερνά τη φάση επαλήθευσης των γεγονότων διότι η εικόνα επιβεβαιώνει προϋπάρχουσες κοσμοθεωρίες μας. Αυτή η “γνωστική ευκολία” κάνει την οπτική παραπληροφόρηση αντιληπτή ως κοινή λογική. Στο πλαίσιο της μετανάστευσης χρησιμοποιείται μέσω της οπτικής πλαισίωσης. Για παράδειγμα, ένα σφιχτό καδράρισμα στο iPhone ενός μετανάστη μπορεί να λειτουργεί ως χαρτογράφηση της κοινωνικής του κατάστασης, υπονοώντας την ύπαρξη ενός “ψεύτικου πρόσφυγα”, ενώ η γωνία λήψης για παράδειγμα μίας φωτογραφίας τραβηγμένης από ένα αυτοκίνητο, μέσα από έναν φράχτη ή κάτω από ένα μπαλκόνι μπορεί να υπονοεί ότι οι άνθρωποι που αποτυπώνονται συμμετέχουν σε κάποια κρυφή συνάντηση ή ότι κινούνται απειλητικά», αναφέρει η πλατφόρμα και παρέχει πολλά παραδείγματα, όπως και εγχειρίδια εντοπισμού της αρχικής πηγής της εικόνας και επαλήθευσής της.

Τέσσερις φορείς που συμμετέχουν στο πρόγραμμα απαντούν στην «Εφ.Συν.» για τα πιο συνηθισμένα και επικίνδυνα ρατσιστικά στερεότυπα που αναπαράγονται στα μέσα ενημέρωσης των χωρών τους και ποια είναι η πραγματικότητα πίσω από τα στερεότυπα αυτά (Ιταλία: «Carta di Roma», «Lunaria», Ελλάδα: «Αντιγόνη», Ισπανία: «Maldita.es»).

«Madilta.es» – Ισπανία: «Η παραπληροφόρηση απευθύνεται στο συναίσθημα»

«Στο ίδρυμα Maldita.es διαπιστώνουμε ότι η παραπληροφόρηση για τους μετανάστες δεν εμφανίζεται μεμονωμένα, αλλά αποτελεί μέρος αφηγήσεων που επαναλαμβάνονται, ενισχύοντας ξανά και ξανά την ίδια ιδέα. Μία από τις πιο συνηθισμένες αφηγήσεις παραπληροφόρησης είναι αυτή που ισχυρίζεται ότι οι μετανάστες ή οι μουσουλμάνοι, οι οποίοι τείνουν να παρουσιάζονται ως ξένοι, απολαμβάνουν προνόμια στην πρόσβαση σε κοινωνικές παροχές. Αυτό το παρατηρούμε σε περιεχόμενο που ισχυρίζεται ότι «διατίθενται δωρεάν κοινωνικές κατοικίες» σε ξένες μουσουλμανικές οικογένειες ή ότι «παίρνουν το Ελάχιστο Εγγυημένο Εισόδημα» λόγω της θρησκείας τους, παρά το γεγονός ότι δεν αποτελεί προϋπόθεση η θρησκεία για να έχει πρόσβαση κανείς στο Ελάχιστο Εγγυημένο Εισόδημα. Εχει επίσης ειπωθεί σε σχέση με τη νομιμοποίηση μεταναστών που επιχείρησε η κυβέρνηση ότι όσοι έχουν πιστοποιητικό ευάλωτης κατάστασης θα έχουν προτεραιότητα στις κοινωνικές παροχές ή στην κοινωνική κατοικία, κάτι που είναι ψευδές.

»Αλλο συχνό αφήγημα συνδέει τους μετανάστες με την κακή, την αγενή συμπεριφορά, συνήθως μέσω βίντεο και εικόνων που αποκόβονται από το πλαίσιό τους. Είναι επίσης συνηθισμένο το αφήγημα μιας “πολιτισμικής επιβολής του Ισλάμ”, μέσω μηνυμάτων που ισχυρίζονται ότι καταργούνται από τα σχολεία χριστιανικές παραδόσεις, όπως ο εορτασμός του Πάσχα, και τάχα αντικαθίστανται με την Ημέρα των Μουσουλμάνων, ή ότι γίνεται προσηλυτισμός κατά τη διάρκεια του Ραμαζανιού.

»Αυτού του είδους η παραπληροφόρηση λειτουργεί επειδή απευθύνεται σε συναισθήματα και απλοποιεί πολύπλοκες πραγματικότητες. Διαφορετικές ψεύτικες ειδήσεις τροφοδοτούν το ίδιο ψεύτικο αφήγημα και, με την πάροδο του χρόνου, το κάνουν να φαίνεται γνώριμο και οικείο. Γι’ αυτό, στο Maldita.es εργαζόμαστε σε προγράμματα όπως το MILD και σε εκπαιδευτικές δραστηριότητες για να βοηθήσουμε στον εντοπισμό αυτών των αφηγήσεων και στην κατανόηση του τρόπου με τον οποίο κατασκευάζονται, με στόχο να δώσουμε τη δυνατότητα στους πολίτες να τις αναγνωρίζουν και να τις αντιμετωπίζουν».

«Carta di Roma» – Ιταλία: «Oι λέξεις δεν είναι ποτέ ουδέτερες»

«Σε συνεργασία με το Osservatorio di Pavia, συνεχίζουμε να παρακολουθούμε στενά τη γλώσσα των ιταλικών μέσων ενημέρωσης σε θέματα μετανάστευσης. Τα στοιχεία δείχνουν, για παράδειγμα, ότι, ενώ η χρήση του όρου «clandestino» (“παράνομος”, “λαθρο-”) έχει μειωθεί σε σχέση με το παρελθόν, εμφανίζεται με κάποια συχνότητα στον δημόσιο και δημοσιογραφικό λόγο. Πρόκειται για προβληματικό όρο από πολλές απόψεις: δεν είναι νομικά ορθός, ενώ και στην καθημερινή γλώσσα μπορεί να οδηγήσει σε διαστρεβλωμένη παρουσίαση των μεταναστών, καθώς τροφοδοτεί στερεότυπα και λάθος αντιλήψεις, συνδέοντάς τους υπόγεια με παράνομη ή σκιώδη συμπεριφορά.

»Αντιθέτως, οι μετανάστες αποτελούν μέρος γνωστών και τεκμηριωμένων φαινομένων: έχουν καλά τεκμηριωθεί οι διαδρομές, οι κίνδυνοι και οι παραβιάσεις των ανθρωπίνων δικαιωμάτων που συχνά συνοδεύουν το ταξίδι των μεταναστών και των προσφύγων. Επιπλέον, δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι όσοι φτάνουν στην Ευρώπη παράτυπα ενδέχεται να έχουν δικαίωμα σε μορφές διεθνούς προστασίας, συμπεριλαμβανομένου του προσφυγικού καθεστώτος. Γι’ αυτό ζητάμε μια πιο ακριβή και υπεύθυνη χρήση της γλώσσας, προτιμώντας όρους όπως “παράτυπος μετανάστης” ή “άνθρωποι χωρίς χαρτιά”, όρους που είναι ορθότεροι και σέβονται την πολυπλοκότητα του φαινομένου. Οι λέξεις που επιλέγουμε δεν είναι ποτέ ουδέτερες. Μια ακριβέστερη δημοσιογραφική γλώσσα σημαίνει επίσης την προώθηση ενός πιο ενημερωμένου δημόσιου λόγου και μιας πιο ενημερωμένης κοινωνίας».

«Αντιγόνη» – Ελλάδα: «Τα ρατσιστικά στερεότυπα είναι δομικά εργαλεία συστηματικής διάκρισης»

«Με βάση την ερευνητική τεκμηρίωση του ευρωπαϊκού προγράμματος MILD, επισημαίνουμε ότι τα ρατσιστικά στερεότυπα στην Ελλάδα δεν αποτελούν μεμονωμένες προκαταλήψεις, αλλά δομικά εργαλεία συστηματικής διάκρισης των μεταναστών και προσφύγων. Τα κυρίαρχα μέσα ενημέρωσης, αναπαράγοντας τη ρητορική “ΕΜΕΙΣ εναντίον ΑΥΤΩΝ”, κανονικοποιούν τον διακριτικό λόγο και παρουσιάζουν τις ευάλωτες ομάδες ως απειλή για την εθνική ασφάλεια και την οικονομία.

»Για την αποτελεσματική αποδόμηση αυτού του αφηγήματος, διεκδικούμε μια ριζική μεταστροφή της δημόσιας σφαίρας που βασίζεται σε τέσσερις κεντρικούς άξονες: πρώτον, την ανάδειξη του ρατσισμού ως συστημικού και θεσμικού προβλήματος (όπως οι εργασιακές διακρίσεις, τα κρατικά γραφειοκρατικά εμπόδια, οι αυθαιρεσίες των αρχών και οι παράνομες επαναπροωθήσεις) και όχι ως μεμονωμένων περιστατικών· δεύτερον, την καταπολέμηση της αορατότητας των φυλετικοποιημένων ομάδων, εξασφαλίζοντας την ουσιαστική συμπερίληψη και την αυτοεκπροσώπησή τους ως ενεργών μελών της κοινωνίας και όχι ως “άφωνων θυμάτων”· τρίτον, την προώθηση συμπεριληπτικών αφηγήσεων που φωτίζουν τις προσωπικές ιστορίες και την πραγματική κοινωνικοοικονομική συμβολή αυτών των ανθρώπων· και, τέταρτον, τη θεσμική θωράκιση της δημοσιογραφικής δεοντολογίας μέσω καταρτίσεων στα ανθρώπινα δικαιώματα και της ενίσχυσης ανεξάρτητων Μέσων που λειτουργούν ως αντίβαρο στην κυρίαρχη διακριτική ρητορική. Στόχος μας είναι η μετάβαση από ένα επικοινωνιακό περιβάλλον αποκλεισμών σε μια κριτική, διαφανή και ισότιμη πλατφόρμα ενημέρωσης».

«Lunaria» – Iταλία: «Το πρόβλημα είναι δομικό»

«Πρώτα απ’ όλα, είναι δύσκολο να απαντήσουμε σε αυτή την ερώτηση, επειδή δεν υπάρχει ένα στερεότυπο που να είναι πιο ενοχλητικό από τα άλλα – αν ξεχωρίζαμε ένα, θα διακινδυνεύαμε να παρουσιάσουμε το ζήτημα ως περιστασιακό, ενώ στην πραγματικότητα το πρόβλημα είναι δομικό. Με αυτή τη συνειδητοποίηση του δομικού χαρακτήρα του, για εμάς ο τρόπος να αντικρούσουμε αυτά τα στερεότυπα έγκειται στο να εργαστούμε για την οικοδόμηση μιας εντελώς διαφορετικής δομής – ξεκινώντας από τη γλώσσα, τις σχέσεις και τις συμπεριφορές, ώστε να συνεχίσουμε να αμφισβητούμε τις δυναμικές εξουσίας».