Η χρονιά αυτή σημαδεύει με ιδιαίτερο τρόπο τα ίχνη της καλλιτεχνικής πορείας του Γιάννη Ψυχοπαίδη.
Δεν είναι μόνο η πρόσφατη τρέχουσα αναδρομική έκθεσή του («Τοπία της μνήμης») στο Μουσείο Γουλανδρή στην Αθήνα (μέχρι Οκτώβριο 2026), με 70 έργα που ο ίδιος επέλεξε να κρατήσει για την ιδιωτική του συλλογή και προσφέρουν μια σπάνια, εσωτερική ματιά στη δουλειά του και στις επιλογές του. Παράλληλα, οργανώνονται σε δύο διαφορετικά, σημαντικά πολιτιστικά κέντρα, στον ευρωπαϊκό Βορρά και Νότο, στις πόλεις του Βερολίνου και του Παλέρμο, εκθέσεις με έργα του, είτε ατομικές είτε με τη σημαντική συμμετοχή του.
Στο Βερολίνο το σπουδαίο Μουσείο Μάρτιν Γκρόπιους οργανώνει τη θεματική έκθεση «Kreuzberg» τον Σεπτέμβριο με τη συμμετοχή διεθνών, ξένων καλλιτεχνών που έζησαν, έδρασαν και δημιούργησαν τα χρόνια 1970-1990 στη Δ. Γερμανία. Μέσα από το έργο και μέσα από το βλέμμα μη Γερμανών καλλιτεχνών αναζητείται η γερμανική κοινωνική, πολιτιστική ταυτότητα εκείνης της άκρως ενδιαφέρουσας περιόδου του ψυχρού πολέμου. Μέσα από την οπτική του «ξένου», μέσα από το καλλιτεχνικό έργο ξένων δημιουργών, αποτυπώνονται η κοινωνική συνθήκη, ο ακραίος καταναλωτισμός, τα κοινωνικά προβλήματα με τους ξένους εργάτες, ο ρατσισμός, οι κοινωνικές ανισότητες, η προσφυγιά, η μετανάστευση και το λεγόμενο «θαύμα» της γερμανικής ανασυγκρότησης που χτίστηκε με τα χέρια των ξένων εργατών/μεταναστών μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο. Η Γερμανία ιδωμένη εδώ μέσα από την κριτική ματιά και την ευαισθησία όλων αυτών που έζησαν και εξέφρασαν καλλιτεχνικά τη «σκοτεινή πλευρά» της ευρωπαϊκής ιστορίας.
Ο Ψυχοπαίδης με πολλές εκθέσεις και δράσεις σε γκαλερί και μουσεία εκείνη την περίοδο στη Δ. Γερμανία συμμετείχε ενεργά στην ευρύτερη ευρωπαϊκή πολιτιστική ζωή και ιδίως στο Μόναχο και στο Βερολίνο και όχι μόνο, που ζούσε και εργαζόταν.
Στην έκθεση στο Μουσείο Μαρτίν Γκρόπιους ο καλλιτέχνης συμμετέχει με 12 έργα, από τα «Σεμινάρια», τη «Χειραφέτηση», τις «Σκηνές του δρόμου», τους «Ξένους εργάτες», «Το γράμμα που δεν έφτασε», τις «Διαδηλώσεις» και άλλα, έργα τυπικά και ενδεικτικά του κριτικού ρεαλισμού, που χαρακτήριζε έντονα τη δουλειά του εκείνα τα χρόνια. Το Βερολίνο υπήρξε εξάλλου -αυτές τις δεκαετίες- το προπύργιο της διεθνούς αβανγκάρντ και μαζί ο γενέθλιος τόπος μιας κριτικής, πολιτικής τέχνης με έντονα μαχόμενη εξωστρέφεια. Είναι πολύ ενδιαφέρον και σημαντικό σήμερα διεθνείς θεσμοί και καλλιτεχνικά ιδρύματα και μουσεία -στο πείσμα μιας ευρύτερης ευρωπαϊκής κοινωνίας που ρέπει προς την ακραία συντήρηση και τον κομφορμισμό- να προβληματίζονται και να αναστοχάζονται κριτικά πάνω στην ίδια την πρόσφατη ιστορία τους. Τέτοιας σημασίας εκθέσεις θέτουν το παρελθόν ως ζωντανό παρόν υπό συζήτηση, αναζητώντας τις πολιτικές και πολιτιστικές ταυτότητες όχι μόνο του παρόντος αλλά και του μέλλοντος χρόνου.
Παράλληλα ο Ψυχοπαίδης συμμετέχει με έργα του της δεκαετίας του ’60 στην Μπιενάλε «Μανιφέστα 16» που από τον Ιούνιο μέχρι τον Οκτώβριο του 2026 αναπτύσσεται ανά μήνα σε 4 γερμανικές πόλεις, στα μουσεία των Ντούισμπουργκ, Εσεν, Μπόχουμ, Γκελζενκίρχεν, στη βιομηχανική περιοχή του Ρουρ.
Και εδώ, η θεματική των εκθέσεων χαρακτηρίζεται από ένα ιδιαίτερο ιστορικό, κοινωνικό, πολιτικό περιεχόμενο. Η Μπιενάλε είναι αφιερωμένη φέτος στις κοινωνικές μεταλλάξεις και ανιχνεύει πώς οι καλλιτεχνικές πρακτικές και δράσεις ενεργούν, αποκαλύπτουν και διαμορφώνουν ταυτόχρονα τα ιστορικά γεγονότα και τις κοινωνικές συντεταγμένες.
Τα τελευταία χρόνια η παρουσία του Γιάννη Ψυχοπαίδη στον ευρωπαϊκό Νότο και ιδιαίτερα στη Σικελία υπήρξε πολύ έντονη. Εχοντας οργανώσει εδώ και 4 χρόνια δύο ατομικές εκθέσεις του στο Παλέρμο, απέκτησε και μια πολύ ιδιαίτερη σχέση με το σπουδαίο τμήμα ελληνικών σπουδών του Πανεπιστημίου του Παλέρμο και με τους εκεί τόσο δραστήριους διδάσκοντες και εκπαιδευτικό προσωπικό. Ολοι τους εξαίρετοι επιστήμονες, σπουδαίοι ελληνιστές φιλόλογοι, μοναδικοί πρέσβεις της ελληνικής φιλολογίας και γλώσσας στη Μάγκνα Γκρέτσια.
Σ’ αυτό το πλαίσιο, στο Παλάτσο Στέρι στο Παλέρμο εξέθεσε το 2025 τη σειρά «Οδύσσεια», τον «μεγάλο Νόστο», τον κύκλο «Καβάφης», καθώς και τη μεγάλη σειρά των πορτρέτων των 40 ποιητών, Ελλήνων και ξένων.
Φέτος όμως ο Δήμος του Παλέρμο τίμησε τον Ψυχοπαίδη θέλοντας να εγκαταστήσει μόνιμα σε μια ιστορική παλαιά εκκλησία και μαζί δημόσια βιβλιοθήκη στο κέντρο της πόλης ένα μεγάλο τμήμα του έργου «Παλέρμο – ζωντανά ερείπια». Πρόκειται για μια εμβληματική κατασκευή/περιβάλλον από επιζωγραφισμένα τούβλινα θραύσματα – μια πολιτεία από τούβλα πάνω στο αλάτι, που είχε εκτεθεί για πρώτη φορά από τον Ψυχοπαίδη στην Αθήνα στην γκαλερί Ζουμπουλάκη τον Ιανουάριο του 2025.
Σ’ αυτή τη σημαντική προσφορά του καλλιτέχνη στην πόλη του Παλέρμο μ’ αυτό το μεγάλο έργο που φέρει ως τίτλο το όνομα της πόλης, προστέθηκε και η απόφαση του πρύτανη και της συνέλευσης του Πανεπιστημίου του Παλέρμο να ανακηρύξει τον Ψυχοπαίδη καθηγητή εμέριτους στο εκεί Πανεπιστήμιο, μια μεγάλη τιμή για τον Ελληνα καλλιτέχνη, ήδη ομότιμο καθηγητή στην ΑΣΚΤ Αθηνών.
«Ασθενείς και οδοιπόροι»
Ως τρίτο και σημαντικό στοιχείο των στενών δεσμών του Ψυχοπαίδη με τη Σικελία θα προστεθεί φέτος μια ιδιαίτερη καλλιτεχνική έκθεσή του, ακολουθώντας τη διαδρομή από την Αίγινα στο Παλέρμο. Η έκθεση του Ψυχοπαίδη στις πρώην φυλακές της Αίγινας το 2025 με τίτλο «Ασθενείς και οδοιπόροι», αφιερωμένη θεματικά στους πρόσφυγες, τους μετανάστες, τους έγκλειστους και διωκόμενους αυτού του κόσμου, θα μεταφερθεί στο Παλέρμο μετά την πολύμηνη παρουσίασή της στο συγκλονιστικό σκηνικό του Καποδιστριακού Ορφανοτροφείου που κατέληξε ιστορικός τόπος φυλακής και μαρτυρίου. Ετσι σε μια υπαίθρια έκθεση στους θαυμαστούς βοτανικούς κήπους του Παλέρμο θα μεταφερθεί η έκθεση της Αίγινας -με τη μορφή πιστών αντιγράφων- και θα συνδυαστεί με μαρτυρίες, ομιλίες και δράσεις.
Γράφει ο Γιάννης Ψυχοπαίδης γι’ αυτή του την έκθεση:
«Πρόκειται για μια έκθεση στον υπαίθριο, δημόσιο χώρο που θα φανερώνει και τα κοινά πολιτικά, ανθρωπιστικά, ηθικά προβλήματα των μεσογειακών λαών, τα ανθρώπινα δράματα, τις απάνθρωπες πολιτικές, την Υβρι του “ευρωπαϊκού τρόπου ζωής” απέναντι στις κυνηγημένες ανθρώπινες υπάρξεις, που αναζητούν τις πατρίδες που τους στέρησαν, πνιγμένοι στα υγρά νεκροταφεία της Μεσογείου.
Από τις φυλακές της Αίγινας, από τις βυθισμένες βάρκες και τους πνιγμένους στο Αιγαίο, στη Λαμπεντούζα και στις ιταλικές ακτές, ένας κοινός τόπος μαρτυρίου, δολοφονικής πολιτικής και ενοχών απέναντι στους “ασθενείς και οδοιπόρους” μιας βάρβαρης εποχής, συνδέει τις κοινωνίες της “πολιτισμένης” Ευρώπης. Σ’ ένα πρωτογενές έλλειμμα ελεύθερων συνειδήσεων, στον απροσχημάτιστο, φονικό παραλογισμό του νέου σημερινού μεσαίωνα, ο ανθρωπισμός είναι το μέγα ζητούμενο. Και ο πολιτισμός καλείται όπως πάντα να αναμετρηθεί με το “τέρας”.
“Ολα όσα προωθούν την ανάπτυξη του πολιτισμού, δουλεύουν και εναντίον του πολέμου”, έγραψε ο Φρόιντ. Και ο Γκάντι δίδαξε πως “δεν υπάρχει δρόμος για την Ειρήνη. Η Ειρήνη είναι ο δρόμος”. Ενα παγκόσμιο κίνημα για την Ειρήνη πρέπει να ξαναζωντανέψει τα βαριά τραυματισμένα όνειρα της ανθρωπότητας».
