Η Ευρώπη που ξεχνά τον εαυτό της

Οι τριγμοί στο εσωτερικό της ατλαντικής συμμαχίας που προκαλεί ο πόλεμος στην Ουκρανία είχαν ως αποτέλεσμα μια χωρίς ιστορικό προηγούμενο στρατιωτικοποίηση της Ευρωπαϊκής Ενωσης. Τα στοιχεία είναι εκκωφαντικά: οι αμυντικές δαπάνες των κρατών – μελών έφτασαν τα 343 δισ. ευρώ το 2024, σημειώνοντας αύξηση για 10ο συνεχόμενο χρόνο, με προβλεπόμενη περαιτέρω αύξηση σε 381 δισ. το 2025 (62,87% σε σχέση με το 2020).

Οι αιτίες είναι γνωστές. Η πρόεδρος της Κομισιόν, Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν, έχει τονίσει ότι η ήπειρος εισήλθε σε μια «εποχή επανεξοπλισμών», ως συλλογικό μέτρο απέναντι στη ρωσική επιθετικότητα αλλά και για να αντισταθμίσει τη ρήξη στις σχέσεις με τις ΗΠΑ υπό τον Τραμπ, ο οποίος έχει απειλήσει να μην σεβαστεί το άρθρο 5 της νατοϊκής συλλογικής άμυνας. Οι μεγάλες αυτές επενδύσεις επιδρούν αρνητικά στην ενίσχυση προγραμμάτων που καταπολεμούν τη φτώχεια και τις κοινωνικές ανισότητες.

Το δίλημμα «κανόνια ή βούτυρο» ή έστω μαργαρίνη, επιστρέφει δριμύτερο. Μόνο 10 από τα 27 κράτη – μέλη της Ε.Ε. θα μπορούσαν να ανταποκριθούν στους νέους στόχους του ΝΑΤΟ χωρίς περικοπές ή αύξηση φόρων, ενώ η Ισπανία προειδοποίησε απερίφραστα ότι η αύξηση αυτή δεν είναι συμβατή με το κοινωνικό της κράτος. Μάλιστα ο Γερμανός καγκελάριος Μερτς δήλωσε ότι «το κοινωνικό κράτος, όπως το γνωρίζουμε σήμερα, δεν μπορεί πλέον να χρηματοδοτηθεί» —δήλωση που αποτυπώνει με ακρίβεια τις προοπτικές που διαγράφονται.

Οι συνέπειες αυτής της νέας πολιτικής δεν περιορίζονται στην οικονομία. Ορατή είναι μια δεύτερη, πιο ανησυχητική τάση: η γεωπολιτική αναγκαιότητα χρησιμοποιείται ολοένα και περισσότερο ως άλλοθι για την ανοχή απέναντι σε παραβιάσεις δημοκρατικών αρχών. Η Τουρκία είναι το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα. Η στρατηγική αναβάθμιση της Αγκυρας εξελίσσεται με ταχύτητα: η επόμενη σύνοδος κορυφής του ΝΑΤΟ έχει προγραμματιστεί για τις 7-8 Ιουλίου στην Αγκυρα, και ο Τούρκος υπουργός Εξωτερικών, Χακάν Φιντάν, επιβεβαίωσε ότι ο Τραμπ, μετά από αλλεπάλληλες τηλεφωνικές συνομιλίες με τον Ερντογάν, αναμένεται να παραστεί και ο ίδιος προσωπικά. Ο Ερντογάν καυχήθηκε ότι «πιθανότατα» στο περιθώριο της συνόδου θα πραγματοποιηθούν και διμερείς συνομιλίες με τον Αμερικανό πρόεδρο.

Αυτή η αναβάθμιση συντελείται ενώ η Ε.Ε. έχει σε μεγάλο βαθμό αποφύγει να αντιμετωπίσει την αυταρχική στροφή της Τουρκίας και χωρίς η τελευταία να εμποδίζει την εμβάθυνση της αμυντικής τους συνεργασίας (βλ. άρθρα μου στην «Εφ.Συν.» 4/11/2022 και 2/6/2025). Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση του δημάρχου Κωνσταντινούπολης, Εκρέμ Ιμάμογλου: συνελήφθη τον Μάρτιο του 2025 ακριβώς την ημέρα που το κόμμα του τον ανακήρυσσε υποψήφιο για την προεδρία, κίνηση που ο πρόεδρος του Συμβουλίου της Ευρώπης χαρακτήρισε ασύμβατη με τη δικαιοσύνη και τις αρχές του κράτους δικαίου.

Ακόμα πιο ανησυχητική είναι η στάση απέναντι στις εμβληματικές υποθέσεις Καβαλά και Ντεμιρτάς: παρά τις διαδικασίες παράβασης που κίνησε η επιτροπή υπουργών, η Τουρκία συνεχίζει να κρατά αυθαίρετα τον Οσμάν Καβαλά και να αρνείται να αποφυλακίσει τον Σελαχατίν Ντεμιρτάς και άλλα αντιπολιτευόμενα πρόσωπα. Η Τουρκία κατέχει πλέον το αρνητικό ρεκόρ των περισσότερων μη εφαρμοσμένων αποφάσεων του ΕΔΔΑ, με πάνω από 500 υποθέσεις σε εκκρεμότητα. Και ενώ το Συμβούλιο της Ευρώπης έχει διαπιστώσει «σοβαρές παραβιάσεις» της Ευρωπαϊκής Σύμβασης Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, επέλεξε έως τώρα έναν δρόμο διαλόγου αντί κυρώσεων —μια επιλογή που αποκτά νέο νόημα υπό το πρίσμα της γεωστρατηγικής αναβάθμισης της Αγκυρας.

Πρόσφατα το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο υπενθύμισε ρητά ότι «η γεωπολιτική και στρατηγική σημασία της Τουρκίας δεν μπορεί να αντισταθμίσει τη δημοκρατική οπισθοδρόμηση της κυβέρνησής της» —διακήρυξη που χρειάστηκε να γίνει ακριβώς επειδή η πίεση προς την αντίθετη κατεύθυνση είναι ήδη αισθητή. Πέρα όμως από το ζήτημα της Τουρκίας, η στρατιωτικοποίηση της ευρωπαϊκής οικονομίας δεν μπορεί παρά να έχει ευρύτερες κοινωνικές και πολιτικές επιπτώσεις με δυσοίωνες προοπτικές.

*Πρώην πρέσβης στο Συμβούλιο της Ευρώπης