Οι προσπάθειες για την επίλυση του Κυπριακού παραμένουν σε απόλυτο τέλμα για σχεδόν μία δεκαετία. Ξαφνικά, με τη λήξη της θητείας του γενικού γραμματέα Αντόνιο Γκουτέρες, παρατηρείται κάποια διπλωματική κινητικότητα, με πληροφορίες τις τελευταίες ημέρες για υποβολή νέων ιδεών από την πλευρά του ΟΗΕ. Κύριος άξονας είναι, όπως μεταδίδεται, η ιδέα «χαλαρής ομοσπονδίας» και εγγυήσεων ασφάλειας «στο πλαίσιο του ΝΑΤΟ». Μάλιστα, αυτές οι ιδέες ενδεχομένως να οδηγήσουν σε συνολικό σχέδιο λύσης στο τέλος του 2026, κάτι που πρώτος διακήρυξε ο Κύπριος πρόεδρος Νίκος Χριστοδουλίδης (12/5, συνέντευξη κανάλι «Alpha»).
Τις νέες ιδέες πυροδότησε με την έλευσή της στην Κύπρο η Μαρία Ανχελα Ολγκίν, προσωπική απεσταλμένη του γενικού γραμματέα, που στοχεύει στη σύγκληση άτυπης Πενταμερούς (5+1) τέλη Ιουλίου-αρχές Αυγούστου.
Μήπως πρόκειται για πειραματισμούς ή μεθοδική προσπάθεια «fast track» (ταχείας διαδικασίας) επίλυσης; Το ρητό ισχύει: «Οπου υπάρχει καπνός, υπάρχει και φωτιά». Ο καπνός βγήκε από τις εμπιστευτικές συνομιλίες Ολγκίν στο νησί, σε Ελλάδα και Τουρκία (αποκάλυψη «Πολίτη», 21/6). Ομως, στο Κυπριακό ισχύει και η ωμή πραγματικότητα, εδώ και δεκαετίες: ατελέσφορες προσπάθειες, ατέλειωτα πήγαινε- έλα ξένων απεσταλμένων, αμέτρητες ιδέες και μια ντουζίνα σχέδια λύσης. Ολα απορρίφθηκαν, είτε από τη μία, είτε από την άλλη πλευρά, είτε και από τις δύο μαζί.
Το βασικό ερώτημα είναι αν ο Γκουτέρες θα σπάσει το αδιέξοδο ή αν τελικά θα βάλει τα μέρη σε ένα τούνελ από το οποίο δεν θα ξαναβγούν ποτέ!
Διαμοιρασμός εξουσίας
Οι ιδέες Ολγκίν επικεντρώνονται σε ζητήματα διαμοιρασμού εξουσίας μεταξύ των δύο Κοινοτήτων: όχι πια ένα «βαρύ ομοσπονδιακό μοντέλο», αλλά μια «χαλαρή ομοσπονδία» με βασικές κεντρικές αρμοδιότητες (Εξωτερικών, Αμυνα, Ιθαγένεια, Οικονομία, Ευρωπαϊκές Υποθέσεις). Η Κύπρος θα κυβερνάται από προεδρικό συμβούλιο, όχι εκ περιτροπής με πρόεδρο και αντιπρόεδρο.
Η ιδέα αυτή είναι παράδοξη γιατί για τα ζητήματα αυτά ο Γκουτέρες έγραψε τον Σεπτέμβριο του 2017 στο Συμβούλιο Ασφαλείας ότι ήταν συμφωνημένα. Γιατί ξανανοίγουν, τη στιγμή που οι δύο ηγέτες, Νίκος Χριστοδουλίδης και Τουφάν Ερχιουρμάν, διακηρυκτικά συμφωνούν να συνεχίσουν από εκεί που έμειναν στο Κραν Μοντανά;
Πάντως, η «χαλαρή» ή «αποκεντρωμένη» ομοσπονδία ήταν ιδέα του Νίκου Αναστασιάδη (2018-2020) για να ροκανίζει τον χρόνο και να εμπαίζει τους απεσταλμένους του Γκουτέρες. Ο Αναστασιάδης εγκατέλειψε το Κραν Μοντανά γιατί η Τουρκία δεν δέχτηκε τερματισμό εγγυήσεων, αλλά ιδέες είχε μόνο για αποκεντρωμένη ομοσπονδία – μέχρι και επιστροφή στο Σύνταγμα του ’60. Σήμερα, ο Χριστοδουλίδης δεν έχει διευκρινίσει επαρκώς τι αποδέχεται από όσα συμφωνήθηκαν στο Κραν Μοντανά. Γράφεται ότι θέλει πολιτειακό σύστημα, πάντα με Ελληνοκύπριο πρωθυπουργό και συμβολικό εκ περιτροπής πρόεδρο. Αυτές οι ιδέες χρονολογούνται από τη δεκαετία του ’90 και είχαν εγκαταλειφθεί.
Ασφάλεια – Εγγυήσεις
Η δεύτερη παραδοξότητα για τις «ιδέες Ολγκίν» αφορά τις εγγυήσεις. Γράφεται ότι το σχέδιο λύσης θα προβλέπει πλαίσιο εγγυήσεων με ΝΑΤΟϊκό στρατό, ώστε να χωράνε και οι τρεις νυν εγγυήτριες δυνάμεις. Τέτοια παράμετρος «ΝΑΤΟ» φαίνεται να ξεπήδησε χωρίς να υποστηρίζεται από σοβαρή προεργασία. Αυτή θα απαιτούσε ενεργό ανάμιξη ισχυρών διεθνών παικτών, όπως οι ΗΠΑ, και «βαριά» διπλωματία. Ολοι απουσιάζουν παντελώς από το κάδρο. Ο μόνος που κάνει δημόσιες υπαινικτικές αναφορές για ένταξη της Κύπρου στο ΝΑΤΟ είναι ο Χριστοδουλίδης. Αλλά και ο ίδιος παραδέχεται ότι αυτό προϋποθέτει τη συγκατάθεση της Τουρκίας.
Αντίθετα, η πρόταση Γκουτέρες στο Κραν Μοντανά ήταν επεξεργασμένη με ισχυρή υποστήριξη από ΗΠΑ και Ε.Ε. Κάλυπτε πλήρως την ελληνοκυπριακή διεκδίκηση για τερματισμό του μονομερούς δικαιώματος επέμβασης της Τουρκίας και την αποχώρηση των στρατευμάτων. Προέβλεπε πολυεθνική δύναμη, υπό το Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ, και μια νέα συνθήκη εφαρμογής της λύσης που θα αντικαθιστούσε τις αναχρονιστικές εγγυήσεις. Γιατί να ξανανοίξει μια τόσο ώριμη σύγκλιση;
Αντιδράσεις
Από τις αντιδράσεις των άμεσα ενδιαφερομένων, οι φερόμενες ιδέες Ολγκίν δεν βρήκαν απήχηση. Συγκεκριμένα, ο Ερχιουρμάν δήλωσε (20/6) ότι «καμία ιδέα στην οποία δεν θα πούμε “ναι” εμείς, ως τουρκοκυπριακή πλευρά, και η εγγυήτρια χώρα Τουρκία δεν πρόκειται να εφαρμοστεί», ενώ έκανε λόγο για «προσπάθεια χειραγώγησης» μέσω των ΜΜΕ. Η Τουρκία αντέδρασε μέσω του εκπροσώπου του υπουργείου Αμυνας Ζεκί Ακτούρκ («Χουριέτ», 25/6): «Οποιαδήποτε πρωτοβουλία αγνοεί τα δικαιώματα του τουρκοκυπριακού λαού και στοχεύει να διαταράξει υφιστάμενες ευαίσθητες ισορροπίες στο νησί, δεν είναι αποδεκτή από την Τουρκία».
Το τουρκικό ΥΠΑΜ αντιδρά έντονα σε σειρά ζητημάτων, όπως ο ρόλος του Ισραήλ και της Γαλλίας στο νησί. Ο Ακτούρκ διατύπωσε πιο σκληρή τοποθέτηση: «Μια λύση στο Κυπριακό είναι μόνο δυνατή στη βάση του μοντέλου δύο κρατών, βασισμένη στην κυριαρχική ισότητα και το ίσο διεθνές καθεστώς των Τουρκοκυπρίων».
Εν τέλει, όμως, αποστάσεις τήρησε και ο υπουργός Εξωτερικών της Κύπρου Κωνσταντίνος Κόμπος (25/6): «Ιδέες, απόψεις, προσεγγίσεις, διάφορες φόρμουλες μπορεί να έχει ο καθένας στο μυαλό του. Δεν σημαίνει ότι είναι κοινό κτήμα από άποψη σύγκλισης ή συμφωνίας από όλους τους εμπλεκόμενους».
Η προσπάθεια Γκουτέρες να αφήσει στέρεη κληρονομιά στο Κυπριακό προτού αποχωρήσει, μπορεί να εξελιχθεί σε φιάσκο. Ηδη προσκρούει σε προχειρότητες, αντιφάσεις και σκοπιμότητες.
● Το άρθρο αναδημοσιεύεται στην εφημερίδα «Πολίτης» της Κύπρου
