Η πόλη της ευλογίας και της κατάρας

Αν σε ξεχάσω, Ιερουσαλήμ, να παραλύσει το δεξί μου χέρι» γράφει ο ψαλμωδός τον 6ο αιώνα π.Χ. κατά τη διάρκεια της Βαβυλώνιας Αιχμαλωσίας των Εβραίων (Ψαλμ. 137 [136]:5). «Ιερουσαλήμ Ιερουσαλήμ, που σκοτώνεις τους προφήτες και λιθοβολείς αυτούς που σου στέλνει ο Θεός [και γι’ αυτόν τον λόγο] θα ερημωθείς!» καταγράφουν εξακόσια χρόνια αργότερα τα χριστιανικά ευαγγέλια του Ματθαίου και του Λουκά ότι είπε ο Ιησούς, αποδίδοντάς του την πρόβλεψη για την καταστροφή της πόλης (70 μ.Χ.), με έναν θρήνο που παραπέμπει στον προφήτη Ιερεμία. «Είναι μια πόλη μεγαλοπρεπής, ιερή και ένδοξη… Φαίνεται σαν να έχει αναδυθεί από τον ίδιο τον Παράδεισο» γράφει στο χρονικό του το 1326 ο μουσουλμάνος περιηγητής Ιμπν Μπατούτα. Αναφορές στην Ιερουσαλήμ έχουν κάνει τιτάνες του πνεύματος όπως ο Δάντης Αλιγκιέρι, ο Τ. Σ. Έλιοτ, ο Ραμπιντρανάθ Ταγκόρ, ο Γουίλιαμ Μπλέικ, o Νίκος Καζαντζάκης και ο Γεχούντα Αμιχάι, ενώ έχει εμπνεύσει κινηματογραφικά έργα όπως το «Kingdom of Heaven» του Ρίντλεϊ Σκοτ και τραγούδια όπως των Alpha Blondy, του Matisyahu και του Bruce Dickinson.

«Ρουσαλίμουμ» είναι η πιο αρχαία γραπτή αναφορά της σε αιγυπτιακό ειδώλιο του 1800 π.Χ. Γερουσαλάιμ ονομάζεται στα εβραϊκά, Αλ Κουντς (=Ιερή Πόλη) στα αραβικά, Ιεροσόλυμα σε μια πιο εξελληνισμένη παρετυμολογία. Πόλη ιερή για τις τρεις μεγάλες μονοθεϊστικές θρησκείες, τον ιουδαϊσμό, τον χριστιανισμό και το ισλάμ, αλλά και πόλη που αποτελεί, μαζί με την Αθήνα και τη Ρώμη, έναν βασικό πυλώνα του δυτικού πολιτισμικού οικοδομήματος, η παγκόσμια επέκταση του οποίου κατέστησε την Ιερουσαλήμ σημείο αναφοράς για δισεκατομμύρια ανθρώπους στον πλανήτη.

Για να σταματήσουμε όμως εδώ τους… λογιοτατισμούς, απλώς να επισημάνουμε ότι η αφορμή για την ενασχόλησή μας με την πιο διαφιλονικούμενη και πιο αιματοβαμμένη πόλη του κόσμου είναι το μνημειώδες κόμικς «Ιερουσαλήμ – Η ιστορία μιας πόλης», που κυκλοφόρησε πρόσφατα στα ελληνικά από τις εκδόσεις Ίκαρος. Ο ιστορικός Vincent Lemire και ο σχεδιαστής Christophe Gaultier επιχείρησαν να μετατρέψουν μια πόλη σε πρωταγωνίστρια ενός συλλογικού έπους. Είναι μια φιλόδοξη απόπειρα να αφηγηθεί κανείς 4.000 χρόνια ανθρώπινης ιστορίας, θρησκευτικής μνήμης και πολιτικών συγκρούσεων μέσα από τη γλώσσα της 9ης τέχνης.

Το ευφυές εύρημα είναι ότι αυτή την ιστορία μάς την αφηγείται ένα αιωνόβιο ελαιόδεντρο στην κορυφή του Όρους των Ελαιών, το οποίο λειτουργεί ως σιωπηρός μάρτυρας αναρίθμητων γεγονότων. Μέσα από την «οπτική» της ελιάς (σύμβολο ανθεκτικότητας και ειρήνης) διαπερνάμε 40 αιώνες μεταβολών, αναστατώσεων, συνύπαρξης και συγκρούσεων. Είναι η ιστορία μιας πόλης σε διαρκή μεταμόρφωση, μιας πόλης (και μιας ευρύτερης περιοχής) που έχει προσφέρει στην ανθρωπότητα μερικές από τις σημαντικότερες πνευματικές παρακαταθήκες, αλλά ταυτόχρονα και ορισμένες από τις πιο επικίνδυνες έριδες που ενίοτε απειλούν να μπουρλοτιάσουν την παγκόσμια ειρήνη.

Το μεγαλύτερο πλεονέκτημα του κόμικς είναι η ιστοριογραφική του σοβαρότητα. Άλλωστε ο Lemire είναι Επίκουρος καθηγητής στο πανεπιστήμιο του Paris-Est Marne-la-Valle, ειδικευμένος στην ιστορία της Ιερουσαλήμ και της Μέσης Ανατολής. Η επιστημονική του εγκυρότητα υπήρξε εγγύηση για τη μη διολίσθηση του κειμένου του σε κάθε είδους μονομέρειες. Η δε αφήγηση στηρίχθηκε σε εκατοντάδες πηγές και αρχειακά τεκμήρια, όπως τεκμηριώνεται από την πλούσια βιβλιογραφία και τις συνεχείς παραπομπές των διαλόγων σε πραγματικές μαρτυρίες και κείμενα περιηγητών, προσκυνητών και χρονικογράφων.

Παρά την ακαδημαϊκή του βαρύτητα, η οποία αντανακλάται και στο υλικό του βάρος, το 250 σελίδων βιβλίο δεν στερείται (μετρημένου) χιούμορ καθιστώντας την ανάγνωση απολαυστική τόσο για το εξειδικευμένο όσο και για το ανειδίκευτο κοινό. Τα αφαιρετικά καρτουνίστικα σχέδια του έμπειρου animator Gaultier αποφεύγουν τη μεγαλοπρέπεια και τον ηρωισμό των μορφών, αλλά και την οριενταλιστική παρουσίαση της Ιερουσαλήμ σαν πόλης άχρονης και μυθικής. Απεναντίας, οι μορφές είναι γήινες, όπως ακριβώς και η χρωματική παλέτα της Marie-Odile Galopin που αποδίδει άψογα τις ζεστές αποχρώσεις του μεσογειακού παλαιστινιακού τοπίου. Παράλληλα η εικονογραφική ροή μάς βοηθά να κατανοήσουμε θεμελιώδεις ιδέες που συγκροτούν τις τρεις λεγόμενες «αβρααμικές» θρησκείες, αλλά και τις εξωφρενικές τους παραδοξότητες – αδιάφορες για έναν θρησκευτικά αναλφάβητο μέσο δυτικό αναγνώστη μα απολύτως αναγκαίες για την κατανόηση των επιπτώσεών τους στις σύγχρονες γεωπολιτικές εξελίξεις.

Έτσι το κόμικς «Ιερουσαλήμ», τοποθετημένο στο πλαίσιο της σύγχρονης ιστοριογραφίας, η οποία αντιλαμβάνεται τις πόλεις ως χώρους συνάντησης και σύγκρουσης πολλών ταυτοτήτων, παρουσιάζει την «ιερή πόλη» ως ένα παλίμψηστο ιστοριών και όχι ως μονοδιάστατο σύμβολο. Αποφεύγει, δηλαδή, την ιδέα μιας αποκλειστικά εβραϊκής, χριστιανικής ή μουσουλμανικής πόλης, αναδεικνύοντας τη διαδοχή των κατακτητών, των αυτοκρατοριών και των πολιτισμών, συχνά και των συγκερασμών μεταξύ τους.

Η οπτική του κόμικς είναι ανθρωποκεντρική και κοσμοπολίτικη, επιδιώκοντας να δείξει ότι καμία κοινότητα δεν έχει το μονοπώλιο του πόνου ή της Ιστορίας. Και παρότι δεν αγνοείται η φρικώδης πραγματικότητα που διαμορφώθηκε τις τελευταίες δεκαετίες -κλιμακούμενη επί τα χείρω μετά την 7/10/2023-, οι δημιουργοί του διατυπώνουν την ελπίδα για ένα μέλλον συνύπαρξης: ένα μέλλον όπου η Ιερουσαλήμ των εθνοθρησκευτικών συγκρούσεων και των εσχατολογικών φαντασιώσεων θα έχει αντικατασταθεί από «μια πρωτεύουσα για δύο συνομοσπονδιακά κράτη, μια πόλη μοιρασμένη αλλά όχι διαιρεμένη».

Προφανώς η επιλογή αυτή προκαλεί αντιδράσεις λόγω της αναπόφευκτης πολιτικής φόρτισης της εποχής. Ενώνοντας όμως τη φωνή του με άλλους σύγχρονους στοχαστές, ο Lemire διατείνεται ότι η μελλοντική συνύπαρξη των δύο κοινοτήτων παραμένει η μόνη βιώσιμη λύση. Μόνο τότε η Ιερουσαλήμ θα μπορούσε να γίνει αποκλειστικά πόλη ευλογίας και όχι κατάρας.