Ο Ολυμπος «Παγκόσμιο Μνημείο της UNESCO»;

Η ετήσια σύνοδος της Επιτροπής Παγκόσμιας Κληρονομιάς (Σεούλ, 19-29/7/2026) θα εξετάσει την υποψηφιότητα της εγγραφής της περιοχής του Ολύμπου, ως μικτό μνημείο (πολιτιστικό και φυσικό), στον κατάλογο Παγκόσμιας Κληρονομιάς. Οι συμβουλευτικοί οργανισμοί, ICOMOS και IUCN, πραγματοποίησαν αυτοψία και εισηγούνται την αναπομπή του φακέλου στην Ελλάδα με σκοπό να υποβληθούν συμπληρωματικά στοιχεία σύμφωνα με τις Συστάσεις που διατύπωσαν (doc.https://whc.unesco.org/document/226095).

Ενα μνημείο προτείνεται με βάση θεσμοθετημένα κριτήρια ύστερα από συγκριτικές μελέτες με ομοειδή μνημεία σε περιφερειακό και παγκόσμιο επίπεδο προκειμένου να αναδειχθεί η εξαιρετική οικουμενική άξια του. Σύμφωνα με το IUCN, τα γεωλογικά χαρακτηριστικά του Ολύμπου (κριτήριο viii) δεν αντιπροσωπεύουν ένα από τα καλύτερα παγκόσμια παραδείγματα τεκτονικών παραθύρων (tectonic windows) σε σχέση με άλλα (Καρπάθια Ορη, Ιμαλάια). Επίσης το οικοσύστημα και οι βιολογικές διεργασίες (κριτήριο ix), εκπροσωπούνται ήδη στον κατάλογο (Δάση Οξιάς των Καρπαθίων). Η μικροκλιματική ποικιλομορφία του Ολύμπου (κριτήριο x) δημιουργεί ένα ευρύ φάσμα οικοτόπων και ένα αξιοσημείωτο επίπεδο βιοποικιλότητας, απαιτείται όμως περαιτέρω τεκμηρίωση με περιοχές αναφοράς της Μεσογείου και της Νοτιοανατολικής Ευρώπης, ώστε να διαπιστωθεί η πιθανή παγκόσμια σημασία του.

Η αιτιολόγηση των πολιτιστικών αξιών προτάθηκε από την Ελλάδα μόνο με το κριτήριο xi (άυλες άξιες) με αναφορά στον μύθο των θεών του Ολύμπου. Το κριτήριο αυτό θα πρέπει να συνδέεται με αρχαιολογικά λείψανα αντίστοιχα. Στην προτεινόμενη ζώνη κήρυξης δεν έχει διενεργηθεί συστηματική αρχαιολογική έρευνα μέχρι σήμερα. Κινητά ευρήματα (αναθηματικές επιγραφές στον Δία Ολύμπιο), τα οποία εντοπίστηκαν κατά τη διάρκεια περιορισμένης κλίμακας σωστικής ανασκαφής στη θέση Αγιος Αντώνιος τη δεκαετία του 1960, μαρτυρούν την άσκηση οργανωμένης λατρείας. Για τον λόγο αυτό το ICOMOS εισηγήθηκε να ενσωματωθεί ο αρχαιολογικός χώρος του Δίου, ως σειριακή υποψηφιότητα, με την προϋπόθεση ότι θα εκπονηθεί προηγουμένως επιστημονική μελέτη για να αναλυθούν με μεγαλύτερη σαφήνεια τα χαρακτηριστικά τα οποία ενισχύουν το κριτήριο αυτό.

«Η Ατζέντα 2030 δίνει ιδιαίτερη έμφαση και στην ενεργό συμμετοχή της κοινωνίας των πολιτών, χωρίς αποκλεισμούς, και των φορέων στη λήψη αποφάσεων σε όλα τα επίπεδα»

Προτείνονται επίσης και άλλες Συστάσεις σχετικά με τη στρατηγική βιώσιμου τουρισμού, τη μελέτη των επιπτώσεων από φυσικά φαινόμενα και αναπτυξιακά έργα στην περιοχή και τη λήψη μέτρων μετριασμού. Θεωρείται ότι το υπό έγκριση σχέδιο διαχείρισης για το εθνικό πάρκο αποτελεί ένα χρήσιμο στρατηγικό περίγραμμα, αλλά είναι ανεπαρκές ως εργαλείο επιχειρησιακής διαχείρισης και τα πολιτιστικά στοιχεία, ο αρχαιολογικός χώρος του Δίου, δεν έχουν ενσωματωθεί στη δομή διακυβέρνησης.

Το «σχέδιο διαχείρισης» ορίζεται ως ένα πλαίσιο για τη λήψη συλλογικών αποφάσεων και την αντιμετώπιση μακροπρόθεσμα των συγκεκριμένων προβλημάτων κάθε μνημείου σε συνάφεια με τους ευρύτερους κοινωνικούς, οικονομικούς και περιβαλλοντικούς παράγοντες. Είναι ένα σημαντικό εργαλείο για όλες τις φάσεις του κύκλου διαχείρισης (σχεδιασμός, εφαρμογή, παρακολούθηση) και πρέπει να επανεξετάζεται και να ανανεώνεται περιοδικά σε συνεργασία με Ερευνητικά Κέντρα και Πανεπιστήμια γιατί βασίζεται σε πολυκλιμακωτές και πολυεπίπεδες προσεγγίσεις.

Η σύνταξη ενός διαχειριστικού σχεδίου οφείλει να στηρίζεται σε ένα θεωρητικό-φιλοσοφικό υπόβαθρο με προσανατολισμό την υλοποίηση των Στόχων της Ατζέντας 2030 του ΟΗΕ για τη Βιώσιμη Ανάπτυξη. Οι Δείκτες Πολιτισμού 2030 της UNESCO συνδέουν θεματικά τον πολιτισμό με τους Στόχους και υποστηρίζουν με τεκμηριωμένα στοιχεία το έργο των υπεύθυνων λήψης αποφάσεων. Τονίζονται ιδιαίτερα η χρήση βιώσιμων υλικών, η αυξημένη χρήση των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας και των νέων τεχνολογιών (αναφέρεται ενδεικτικά ότι στον αρχαιολογικό χώρο της Πομπηίας χρησιμοποιούνται φωτοβολταϊκά για τον φωτισμό και ρομποτική τεχνολογία για διάφορες επεμβάσεις στον χώρο). Η Ατζέντα 2030 δίνει ιδιαίτερη έμφαση επίσης στην ενεργό συμμετοχή της κοινωνίας των πολιτών, χωρίς αποκλεισμούς, και των φορέων στη λήψη αποφάσεων σε όλα τα επίπεδα. Επιδιώκεται επίσης η διασφάλιση της πρόσβασης του κοινού, ιδίως των νέων, στην ποιοτική εκπαίδευση και πληροφόρηση υιοθετώντας, μεταξύ άλλων, πολιτικές προσιτότητας ως προς τα τέλη εισόδου σε αρχαιολογικούς χώρους και μουσεία.

Οι ζώνες προστασίας, αν και δεν θεωρούνται τμήμα του εγγεγραμμένου μνημείου, συμβάλλουν στη διαφύλαξη των αξιών του και αποτελούν αναπόσπαστο στοιχείο της δέσμευσης του κράτους. Επιβάλλεται η αξιολόγηση της βιωσιμότητας των στρατιωτικών εγκαταστάσεων ΚΕΟΑΧ εντός του ΒΑ τμήματος της ζώνης προστασίας στη θέση Νίκη του Ολύμπου. Η εγκατάσταση ανελκυστήρα στην περιοχή αυτή για τη σύνδεση με την κορυφή Χότζα, η οποία βρίσκεται εντός της ζώνης κήρυξης, θα επηρέαζε την οπτική-αισθητική ακεραιότητα του μνημείου.

Ο θεσμικός ρόλος της Επιτροπής Παγκόσμιας Κληρονομιάς είναι η εφαρμογή της Σύμβασης Παγκόσμιας Κληρονομιάς (εγγραφή των μνημείων στον κατάλογο, παρακολούθηση της κατάστασης διατήρησης και λήψη αναγκαίων μέτρων…). Τα τελευταία χρόνια όμως οι ετήσιες σύνοδοι της Επιτροπής έχουν μετατραπεί σε πεδίο ανάπτυξης διμερών και πολυμερών σχέσεων μεταξύ των κρατών, με αποτέλεσμα την έγκριση υποψηφιοτήτων ενώ δεν πληρούν τις προδιαγραφές, αγνοώντας τις εισηγήσεις των συμβουλευτικών οργανισμών χωρίς αντίστοιχη επιστημονική αιτιολόγηση. Η διαδικασία αυτή θεωρείται νομότυπη από αρκετά κράτη και επικροτείται ως εθνική επιτυχία. Η διεθνής επιστημονική κοινότητα έχει εκφράσει επανειλημμένα τις ανησυχίες της για τη διαδικασία αυτή, δεδομένου ότι διακυβεύεται η έννοια «εξαιρετική οικουμενική αξία», πυρήνας της Σύμβασης, σε βάρος της ακεραιότητας και της αυθεντικότητας των μνημείων, καθώς και η αξιοπιστία της Σύμβασης, η οποία αποτελεί έναν από τους στρατηγικούς της στόχους.

Υποστηρίζεται ότι η UNESCO θα πρέπει να λάβει έμμεσα ανάλογη θέση στο πλαίσιο του γενικότερου καταστατικού της ρόλου με το σκεπτικό ότι τίθεται και ζήτημα κύρους του Οργανισμού.

*Αρχαιολόγος, πρώην αντιπρόεδρος της Επιτροπής Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO