Σε μια συγκυρία που επαναφέρει στο προσκήνιο σε Αλβανία και Ελλάδα τα ερωτήματα της συλλογικής μνήμης, της πολιτικής εκπροσώπησης και του δικαιώματος στον χώρο και στην αφήγηση, η παρουσίαση του νέου τεύχους του «Αρχειοτάξιου» των ΑΣΚΙ απέκτησε ιδιαίτερη επικαιρότητα.
Τριάντα πέντε χρόνια μετά τις πρώτες μεταναστευτικές διαδρομές από την Αλβανία προς τη χώρα μας, το αφιέρωμα με τίτλο «Αλβανική μετανάστευση στην Ελλάδα» (εκδόσεις Θεμέλιο, Απρίλιος 2026), που παρουσιάστηκε στο «Athens Book Space» στο Πάρκο Ελευθερίας, προσεγγίζει την αλβανική παρουσία όχι ως μια γραμμική ιστορία «ενσωμάτωσης», αλλά ως πεδίο μνήμης και διεκδικήσεων όπου διαμορφώθηκαν ταυτότητες, συγκρούστηκαν αναπαραστάσεις και συγκροτήθηκαν νέες μορφές κοινωνικής και πολιτικής συμμετοχής.
«Διαμορφώνουμε έναν νέο αυτοπροσδιορισμό, καθώς αφομοιώνουμε στοιχεία και από τις δύο χώρες» λέει η Κ. Μένκα
Ο Μάνος Αυγερίδης, ιστορικός και διευθυντής των ΑΣΚΙ, σημείωσε ότι το «Αρχειοτάξιο», που εμβαθύνει στο παρελθόν των τρεισήμισι δεκαετιών σύγχρονης αλβανικής μετανάστευσης στην Ελλάδα και τη σημερινή ζωή των Αλβανών που έχουν ενσωματωθεί στην ελληνική καθημερινότητα, αποτελεί σταθμό στην προσπάθεια των ΑΣΚΙ να δημιουργήσουν ένα πιλοτικό αρχείο της αλβανικής μετανάστευσης στην Ελλάδα. Υπογράμμισε επίσης τη σημασία της μελέτης της αλβανικής μετανάστευσης ως ενός κεντρικού, σύνθετου και ανοιχτού ακόμη ιστορικού φαινομένου, και όχι ως προκαθορισμένης διαδρομής.
«Διηγούνται πλέον τις εμπειρίες τους με την ιδιότητα των ειδικών, και όχι μόνο των μεταναστών και των παιδιών τους, κάτι το οποίο αποτελεί σημαντικό βήμα της πορείας τους από τις πρώτες μεταναστεύσεις», υπογράμμισε ο Δημήτρης Χριστόπουλος, καθηγητής Πολιτειολογίας στο Πάντειο Πανεπιστήμιο. Η ποιήτρια-σκηνοθέτρια Μπρικένα Γκίστο υπογράμμισε τη σημασία της δημοσιοποίησης των εμπειριών των μεταναστών μέσα από τα αφηγήματα του αρχείου.
«Το τεύχος αναδεικνύει την ανάγκη της προβολής, η οποία μάλλον για πολλούς μετανάστες είναι κρυμμένη», υπογράμμισε, προσθέτοντας πως η θεσμοθέτηση του αρχείου αλλάζει την άποψη μεταναστών που θεωρούσαν την ανάδειξη των ιστοριών τους ως κάτι υποδεέστερο, άποψη που, όπως ανέφερε, είχαν υιοθετήσει και οι γονείς της. Σημειώνεται πως το τεύχος πραγματεύεται ζητήματα ταυτότητας της δεύτερης γενιάς μεταναστών όπως η Κωνσταντίνα Μένκα από το Ελληνικό Φόρουμ Μεταναστών.
Οπως είπε, «oι νέοι διαμορφώνουμε έναν νέο αυτοπροσδιορισμό, καθώς αφομοιώνουμε στοιχεία και από την Αλβανία και από την Ελλάδα, λόγω της σχέσης αγάπης που έχουμε και με τα δύο κράτη». Μετά τη συζήτηση, που συντόνισε ο δικηγόρος Βασίλης Παπαστεργίου, ακολούθησε η προβολή του ντοκιμαντέρ του Ιλίρ Τσούκο (σενάριο Δ. Χριστόπουλος, Γ. Σπυροπούλου, Μπ. Λέκα, παραγωγή Ιδρυμα Ωνάση 2025) «Και Ελ και Αλ» με ιστορίες μεταναστών δεύτερης γενιάς που βιώνουν την ταυτότητά τους «κάπου ανάμεσα, και Ελληνες και Αλβανοί».
«Οχι απλώς ιστορία ένταξης»
Οπως αναφέρεται στην εισαγωγή: «Τριάντα πέντε χρόνια μετά το 1991, η αλβανική παρουσία στην Ελλάδα δεν είναι απλώς μια ιστορία “ένταξης”, αλλά ένα πεδίο όπου συμπλέκονται σχέσεις εξουσίας, συγκρούσεις και πρακτικές αλληλεγγύης, πολιτιστικές μεταφορές, ρατσιστικές ιεραρχήσεις και διεκδικήσεις ισότητας. Το φετινό αφιέρωμα του “Αρχειοταξίου” επιχειρεί μια τέτοια ανάγνωση, ξεκινώντας από το ίδιο το Αρχείο Αλβανικής Μετανάστευσης των ΑΣΚΙ: όχι ως “ουδέτερη συλλογή”, αλλά ως πολιτισμική και πολιτική παρέμβαση που πραγματεύεται τις σιωπές και το “δικαίωμα στην ιστορία”. Στη συνέχεια, το αφιέρωμα εξετάζει κριτικά τον λόγο περί “ενσωμάτωσης” και την αντίληψη ότι η “κοινωνία υποδοχής” και οι “μετανάστες” αποτελούν δύο ενιαία και απολύτως διακριτά σύνολα.
»Μεταφέρει επίσης τη συζήτηση στο πεδίο των καταγωγικών αφηγήσεων και των εθνικών μύθων. Παράλληλα, αναδεικνύει τις έμφυλες εμπειρίες της πρώτης γενιάς, τις μετατοπίσεις που έφερε η μετανάστευση, τις καθημερινές διεκδικήσεις και τις μικροπρακτικές μέσα από τις οποίες οι μετανάστες και οι μετανάστριες κατοχυρώνουν χώρο και φωνή απέναντι σε σχέσεις εξουσίας και εξάρτησης. Επανεξετάζει ακόμη το αντιαλβανικό πογκρόμ του 2004 ως μηχανισμό αναπαραγωγής κοινωνικών ιεραρχιών και ως κρίσιμη δοκιμασία της δημόσιας μνήμης, ενώ φωτίζει τον ρόλο των συλλογικών δομών στη διαμόρφωση ταυτοτήτων, μνήμης και της αίσθησης ενός κοινού “ανήκειν” στη διασπορά».
«Ούτε γη, ούτε νερό»
Μήνυμα συμπαράστασης στις αλβανικές κινητοποιήσεις για την αποτροπή των τουριστικών επενδυτικών σχεδίων στο μειονοτικό χωριό Σβερνίτσα έστειλε ο Μ. Αυγερίδης, διευθυντής των ΑΣΚΙ, ενώ ο Δ. Χριστόπουλος αναφέρθηκε στην πολιτική χειραφέτηση που σηματοδοτούν οι κινητοποιήσεις στην Αλβανία, όπως και οι κινητοποιήσεις της αλβανικής κοινότητας στην Ελλάδα κατά της επίσκεψης του πρωθυπουργού Εντι Ράμα.
