Εύα Οικονόμου Βαμβακά στην «Εφ.Συν.»: «Η τριπλέτα μου: τέχνη, έρωτας, αλληλεγγύη»

Πάντα σαν γράφουμε για την Εύα Οικονόμου Βαμβακά, ξεκινάμε σχεδόν όλοι μας λέγοντας πως είναι η νεότερη καλλιτεχνική διευθύντρια ΔΗΠΕΘΕ στην Ελλάδα. Αυτό δεν έχει πάψει να ισχύει, αν και πλέον διανύει τη δεύτερη θητεία της στο ΔΗΠΕΘΕ Καβάλας και ταυτόχρονα φέρει την ευθύνη και για το Φεστιβάλ Φιλίππων, καθώς έχει αποδείξει περίτρανα ότι είναι κάτι πολύ περισσότερο: με τις επιλογές, τον σεβασμό που έδειξε στον θεσμό και στο έργο του προηγούμενου καλλιτεχνικού διευθυντή Θοδωρή Γκόνη, αλλά και με τις καινοτομίες που εισήγαγε, βάζοντας το Φεστιβάλ και το ΔΗΠΕΘΕ με έναν διαφορετικό τρόπο στον πολιτιστικό χάρτη της χώρας. Και όλα αυτά, παρά τις πολλές και πολύ περίεργα ενορχηστρωμένες προσπάθειες κάποιων στον Δήμο Καβάλας (όχι του δημάρχου όμως – πάλι καλά) να μη συνεχίσει η ίδια στο τιμόνι του θεσμού (οι οποίες συνεχίζονται ακόμη, παρά το ότι ξανακέρδισε τη θέση, προσπαθώντας να βάλουν διάφορα εμπόδια στον σχεδιασμό του φεστιβάλ).

Όπως και να ’χει πάντως, η Εύα Βαμβακά έχει κατορθώσει να υπερβεί κάθε στερεοτυπική εικόνα (γυναίκα, νέα κ.λπ.) και για ακόμα μία φορά παρουσίασε ένα ολοκληρωμένο φεστιβαλικό πρόγραμμα, και μάλιστα φέτος με μεγάλη εξωστρέφεια (όλες του οι παραγωγές θα παρουσιαστούν και στην Αθήνα από φθινόπωρο) και σημαντικές συνεργασίες (Λυρική Σκηνή, Camerata Junior, Μέγαρο Μουσικής κ.ά.) αλλά και παραγωγές του ΔΗΠΕΘΕ («Φαέθων»-όπερα, «Οι Αντιγόνες»-κουκλοθέατρο, και τα θεατρικά «Μεσοτοιχίες ή Μικρή Προσευχή στις 3κ46 π.μ.» σε κείμενο και σκηνοθεσία Ε. Βαμβακά, «Η Γη της Επαγγελίας» σε σκηνοθεσία Γεωργίας Μαυραγάνη, «Ο σεισμός στη Χιλή του Χάινριχ Φον Κλάιστ» σε σκηνοθεσία Δημήτρη Σταυρόπουλου) και φυσικά το 10ο Εργαστήριο Αρχαίου Δράματος. Κεντρική φετινή θεματική: η Μεταμόρφωση. Συνομιλήσαμε (στον ενικό, καθώς είμαστε πολύ κοντά ηλικιακά) για όλα τα παραπάνω.

Η φετινή θεματική είναι η «Μεταμόρφωση». Τι σημαίνει για σένα αυτή η λέξη;

Η μεταμόρφωση δεν αρχίζει απαραίτητα σαν κάτι καλό. Ξεκινά συχνά μέσα από το σκοτεινό, το δύσκολο, το τερατώδες. Ζούμε σε μια εποχή τεράτων και τα φιλοξενούμε και μέσα μας. Αν όμως το διαπιστώσουμε, αν το εντοπίσουμε, αν το αποδεχτούμε και συνδιαλλαγούμε μαζί του, τότε αυτή η διαδικασία μπορεί να οδηγήσει σε κάτι εξελικτικό. Δεν μιλάω για μια ήρεμη, ωραία αλλαγή. Μιλάω για κάτι δυναμικό. Είμαστε μέσα στη φωτιά. Και όσο είμαστε μέσα στη φωτιά δεν ξέρουμε τι θα μείνει, τι θα καεί, τι θα ξαναγεννηθεί. Αλλά η μεταμόρφωση έχει πάντα αυτό το στοιχείο: περνάς μια γραμμή και μετά δεν είσαι πια ο ίδιος. Οπότε εμείς στο φεστιβάλ πλησιάζουμε τη μεταμόρφωση ως υπαρξιακή και όχι διακοσμητική έννοια. Γιατί δεν αλλάζουμε επειδή το επιλέγουμε, αλλά επειδή η ζωή απαιτεί από μέσα μας να ξεκινήσει κάτι διαφορετικό.

Είναι μεταμορφωτική περίοδος και για το ίδιο το Φεστιβάλ Φιλίππων;

Ναι, είναι. Είναι η τέταρτη χρονιά μου στο φεστιβάλ και η πρώτη της νέας μου θητείας. Το φεστιβάλ βαδίζει προς τα 70 του χρόνια, που θα είναι του χρόνου, άρα μιλάμε αναγκαστικά για μια περίοδο επαναπροσδιορισμού. Δεν μπορεί ένας θεσμός με τόσο μεγάλη ιστορία να παραμένει ακίνητος. Για μένα, η μεταμόρφωση αφορά και τους ανθρώπους και τους θεσμούς. Το φεστιβάλ μετακινείται, ανοίγεται, δοκιμάζει νέες φόρμες, νέες συνεργασίες, νέους χώρους. Δεν είναι πια μόνο ένα θεατρικό φεστιβάλ με τη στενή έννοια. Είναι ένας ζωντανός οργανισμός που αναζητά νέα ταυτότητα.

Στο σημείωμά σου λες ότι η τέχνη δεν έρχεται πια μόνο για να διασκεδάσει ή να παρηγορήσει, αλλά για να αλλάξει. Το πιστεύεις πραγματικά;

Το πιστεύω. Νομίζω ότι είναι πολύ λίγα τα πράγματα που μπορούν πια να μας αλλάξουν. Και η τέχνη είναι ένα από αυτά. Μας δίνει τη δυνατότητα να ζήσουμε πολλές ζωές, να δούμε πολλές ζωές, να συναντηθούμε με ιστορίες που δεν θα συναντούσαμε αν ζούσαμε απλώς τη μικρή, καθημερινή ζωή μας. Αυτό έχει δύναμη. Μπορεί να μας μετακινήσει. Μπορεί να μας κάνει να δούμε τον άλλον διαφορετικά. Μπορεί να μας βγάλει από το στενό μας πλαίσιο. Ελπίζω, αυτή τη φορά, προς το καλύτερο.

Μιλάς και για «σκοτεινά χρόνια», για το σήμερα, επικαλούμενη τον Μπρεχτ. Ποια είναι τα χαρακτηριστικά της εποχής μας;

Ζούμε στη γη του θυμού. Οταν ήμουν μικρή, πίστευα ότι ο κόσμος θα γίνεται διαρκώς καλύτερος και ότι εμείς απλώς θα καλούμαστε να τον ακολουθούμε για να γινόμαστε και εμείς καλύτεροι. Μεγαλώνοντας ο κόσμος με διέψευσε. Εγινε χειρότερος. Και εμείς κατεβαίνουμε μαζί του τις σκάλες, λέγοντας «κι άλλο κάτω, κι άλλο κάτω». Νομίζω ότι οι ιστορικοί του μέλλοντος θα μας μελετούν ως τους ανθρώπους που έζησαν μια μεγάλη φθορά της καθημερινότητας, της ποιότητας της ζωής, της ποιότητας της μέρας τους. Ο κόσμος έχει λιγότερες αντοχές, είναι πιο θυμωμένος, πιο φτωχός, πιο ανασφαλής. Και μέσα σε αυτή την ανασφάλεια είναι εύκολο να πιστέψεις ότι φταίει ο διπλανός σου… Το χειρότερο, όμως, είναι η έλλειψη ελπίδας. Η αίσθηση ότι όλα είναι προδιαγεγραμμένα, ότι είμαστε μικρά πιόνια σε μια παρτίδα που απλώς τρέχει. Εκεί η τέχνη μπορεί να λειτουργήσει σαν κάτι έξω από το σύστημα. Οπως ο έρωτας και η αλληλεγγύη. Ως κινητήριος δύναμη. Αυτή είναι η τριπλέτα για μένα: τέχνη, έρωτας, αλληλεγγύη.

Εσύ όμως ασκείς αυτή την τέχνη μέσα από έναν θεσμό. Και ο θεσμός έχει αναγκαστικά σχέση με την πολιτική. Είναι δύσκολη αυτή η ισορροπία;

Είναι τρομακτική. Και είναι και μεταμορφωτική, αν και αντιφατική: η τέχνη έχει κάτι ανατρεπτικό στη φύση της. Εχει κάτι αυτόνομο, κάτι που δεν δεσμεύεται, που δεν χρειάζεται να ταξινομηθεί. Η πολιτική, αντίθετα, ζητά συνεχώς ισορροπίες. Εκεί κάπου ο συνδυασμός χωλαίνει. Ή είσαι πολύ ανατρεπτικός για τα δεδομένα μιας θεσμικής θέσης ή είσαι πιο συμβιβασμένος από όσο θα ήθελε ο καλλιτέχνης μέσα σου. Σήμερα είμαι πιο γειωμένη από ό,τι ήμουν στην πρώτη μου θητεία. Τότε πίστευα ότι μπορείς να είσαι απολύτως ελεύθερος. Τώρα ξέρω ότι τα πράγματα είναι πιο σύνθετα.

Δέχτηκες και πόλεμο;

Ναι, δέχτηκα. Και δεν ήταν κάτι κρυφό. Υπήρξε μια μεγάλη γραφειοκρατική και θεσμική περιπέτεια με την ανανέωση της θητείας μου. Η πρώτη απόφαση πάρθηκε τον Ιούνιο του 2025 και η τελική απόφαση ήρθε τον Μάρτιο του 2026. Ήταν κάτι παραπάνω από εγκυμοσύνη: εννιάμισι μήνες αβεβαιότητας. Υπήρχε μια γκρίζα ζώνη γύρω από το αν ισχύει ή δεν ισχύει το «τρία συν τρία» της προγραμματικής σύμβασης. Πάνω σε αυτή τη θολότητα έγιναν ενστάσεις, αντενστάσεις, διαδικασίες που κράτησαν μήνες. Δημιουργήθηκε ένα πλαίσιο χωρίς σαφή όρια. Από αυτό βγήκα μεταμορφωμένη, ναι.

Πώς αποφεύγει ένα φεστιβάλ να κάνει τη «μεταμόρφωση» απλώς ένα ωραίο σύνθημα;

Ψάχνοντας πραγματικά τα μεταμορφωτικά σημεία κάθε μύθου, κάθε ιστορίας, κάθε ήρωα. Εκείνη τη γραμμή που περνάς και παύεις να είσαι ο ίδιος. Στο φεστιβάλ μας υπάρχουν δύο βασικά επίπεδα: Το ένα είναι οι παραστάσεις που φιλοξενούμε στο Αρχαίο Θέατρο Φιλίππων, έναν χώρο που από μόνος του είναι εμπειρία. Το να κάθεσαι εκεί όπου κάθονταν θεατές αιώνες πριν και να επικοινωνείς με ένα θέαμα σήμερα έχει κάτι σχεδόν μεταφυσικό. Το άλλο επίπεδο είναι οι δικές μας παραγωγές. Εκεί το φεστιβάλ μεταμορφώνεται ακόμα περισσότερο: έχει όπερα, μέσα από τη συμπαραγωγή μας με την Εθνική Λυρική Σκηνή, έχει εικαστικό και ηχητικό installation, έχει συναυλίες, κουκλοθέατρο, θέατρο σκιών. Δεν μένει σε ένα είδος. Ανοίγει. Και βγαίνει και εκτός σκηνής. Πέρυσι παραστάσεις έγιναν σε ferry boat και φέτος θα γίνουν σε ταράτσες, στοές, γειτονιές. Και παρότι δεν ήταν ούτε είναι εύκολο, η πόλη έχει αρχίσει να το περιμένει αυτό. Είναι σημαντικό να χτίζεις σχέσεις εμπιστοσύνης με την ίδια την πόλη, καθώς όσα κάνουμε φυσικά δεν απευθύνονται μόνο στους επισκέπτες.

Μιλάμε, λοιπόν, για νέα ταυτότητα του θεσμού;

Ναι, μιλάμε για μια νέα ταυτότητα. Βέβαια, η λογική των site-specific παραστάσεων υπήρχε ήδη στο φεστιβάλ πριν από μένα, και αυτό πρέπει να το πούμε. Ο Θοδωρής Γκόνης, ο προηγούμενος εμού και επί 14 χρόνια καλλιτεχνικός διευθυντής εδώ, είχε χτίσει αυτή την παράδοση. Εγώ την παρέλαβα και προσπάθησα να τη μεγαλώσω. Να γίνουν μεγαλύτερες παραγωγές, να μην είναι μόνο θεατρικές, να απευθύνονται σε περισσότερους ανθρώπους.

Υπάρχει κάτι που δεν συγχωρείς σε ένα φεστιβάλ;

Την καλλιτεχνική ατολμία. Την προχειρότητα. Την αδιαφορία για το κοινό. Ολοι είμαστε προσωρινοί σε αυτές τις θέσεις. Αρα το να μη ρισκάρεις, το να μη δοκιμάσεις, το να μη θελήσεις να εξελιχθείς και να εξελίξεις και τον θεσμό, είναι χαμένη ευκαιρία. Ενα φεστιβάλ σού δίνει για λίγο τη δυνατότητα να διαμορφώσεις το πολιτιστικό κριτήριο μιας ομάδας ανθρώπων. Αν το σκεφτείς πραγματικά, η ευθύνη είναι τεράστια.

info: Από 8/7 έως 6/9. Ολόκληρο το πρόγραμμα στο dipethekavalas.gr. Προπώληση: ticketservices.gr.