Ο Ορέστης Καραμανλής στην «Εφ.Συν.»: 57 καρδιές για το «TEMPI»

Το «tempo» στη μουσική είναι, διαβάζουμε, «ο κύριος όρος για τον ρυθμό ή την ταχύτητα εκτέλεσης ενός κομματιού. Μετριέται σε χτύπους ανά λεπτό». Στον πληθυντικό ο όρος γίνεται «tempi».

Στα ελληνικά όμως το «τέμπι» προκαλεί από τον Φεβρουάριο του ’23 έναν άλλο, αναπόφευκτο συνειρμό. Κι αυτή η απλή όσο και έξυπνη παρατήρηση του συνθέτη Ορέστη Καραμανλή φέρνει στη σκηνή της Πειραιώς 260 για μία και μόνη βραδιά (αύριο Τρίτη 16/6, 21.00, Χώρος Δ’) μια παράσταση-περφόρμανς που για να εξελιχθεί χρειάζεται τη συμμετοχή των θεατών.

«Στο έργο του συνθέτη Ορέστη Καραμανλή, πενήντα επτά άτομα συνδέονται μεταξύ τους στη σκηνή (μέσω καλωδίων) και δημιουργούν ένα ηχοτοπίο που αποτελείται από τους χτύπους της καρδιάς τους. Κάθε ένας εφοδιάζεται με ένα μικρόφωνο επαφής που συλλαμβάνει τα σήματα των καρδιακών παλμών του, για να τα τροφοδοτήσει έπειτα σε έναν υπολογιστή που τα επεξεργάζεται μέσω μιας γλώσσας προγραμματισμού.

Τα ηχοτοπία και οι μουσικές δομές που γεννιούνται επί τόπου μετασχηματίζονται συναρτήσει της συναισθηματικής κατάστασης των ανθρώπων επί σκηνής, δημιουργώντας μια μεταβαλλόμενη ηχητική μάζα από την επικάλυψη των καρδιακών παλμών». Μια «σύνθεση» φτιαγμένη από καρδιακούς παλμούς δεν είναι παρ’ όλα αυτά τόσο παράδοξη για έναν συνθέτη που έχει διδακτορικό πάνω στην ηλεκτροακουστική σύνθεση στο Sonic Arts Research Centre του Belfast και που το συνθετικό του έργο κινείται στον χώρο της αλγοριθμικής σύνθεσης, του συγκερασμού ακουστικών οργάνων με υπολογιστή και της indie μουσικής.

Είναι πάντως συγκινητικό σχόλιο από μόνο του το γεγονός ότι το TEMPI είναι ένα έργο που δεν μπορεί να υπάρξει χωρίς τη συμβολή του κοινού. Πώς θα εμπλακεί το κοινό; Θεατές σε προεπιλεγμένες θέσεις θα τοποθετήσουν ένα μικρόφωνο στο ύψος της καρδιάς -με τη σύμφωνη γνώμη τους- και με τη συνδρομή των φοιτητών του Τμήματος Ψηφιακών Τεχνών & Κινηματογράφου του Πανεπιστημίου Αθηνών. Το υπόλοιπο θα είναι μια εμπειρία.

● Κύριε Καραμανλή, για κάποιον λόγο το μυαλό μου πήγε στον Ξενάκη. Σαν να έχει η δουλειά σας μια αρχική επιρροή. Εχει;

Θα υπέθετα ότι οι περισσότεροι άνθρωποι που ασχολούνται με την πειραματική μουσική έχουν επηρεαστεί με τον έναν ή τον άλλον τρόπο από τον Γιάννη Ξενάκη, ο οποίος άφησε πίσω του εξαιρετικά έργα και γραπτά και έζησε μια εξίσου ενδιαφέρουσα ζωή. Αλλά χρειάζονται ανοιχτά αυτιά και ένας διαφορετικός τρόπος ακρόασης για να προσπελάσει κανείς τον ηχητικό του κόσμο.

● Το έργο σας δεν κρύβει την αναφορά του στα Τέμπη, αν και ο τίτλος «παίζει» και με τον όρο tempi. Από αυτή τη σύμπτωση οδηγηθήκατε στην επιλογή να δημιουργήσετε μια παράσταση με πρώτη ύλη τους χτύπους της καρδιάς των θεατών;

Το TEMPI είναι ένα μουσικό έργο, μια συναυλία όπου η ορχήστρα αποτελείται από 57 καρδιές επί σκηνής. Δεν ξέρω να κάνω παραστάσεις, αλλά όπως εξελίχθηκε προσεγγίζει αρκετά πια ένα συλλογικό δρώμενο. Ηθελα να φτιάξω ένα έργο που να αντλεί από την κοινωνική πραγματικότητα γύρω μου. Τα tempi είναι τα πολλαπλά tempo, οι διαφορετικοί ρυθμοί που δημιουργούνται από την επικάλυψη των παλμών που εξελίσσονται ανάλογα με την ψυχική κατάσταση των συμμετεχόντων.

● Οι 57 καρδιές της παράστασης παραπέμπουν ευθέως στους 57 νεκρούς. Πώς ισορροπεί κανείς ανάμεσα στη μνήμη και στον κίνδυνο να θεωρήσει κάποιος ότι εργαλειοποιείται ένα συλλογικό πένθος; Αλλωστε έχουμε δει σε πολλές περιπτώσεις που η τέχνη «μίλησε» για τα Τέμπη, ο δημιουργός να έχει δεχτεί ανάλογα πυρά…

Ισορροπεί δύσκολα διότι το θέμα είναι ευαίσθητο και οι μνήμες νωπές. Είναι αδόκιμο να πέσει κανείς στην παγίδα της εύκολης συγκίνησης, οπότε εδώ χρειάζεται ενσυναίσθηση και μια περισσότερο λιτή δραματουργική αντιμετώπιση. Οσον αφορά την «εργαλειοποίηση», δεν το καταλαβαίνω σε αυτήν την περίπτωση. Η μουσική έχει και αυτή τη λειτουργία: να προσπαθεί να εκφράζει ακόμη και το τραύμα, να μετασχηματίζει βιώματα, φωτίζοντας πτυχές της ζωής με έναν απροσδόκητο τρόπο.

● Ο αυτοσχεδιασμός αποτελεί αναπόσπαστο κομμάτι της δουλειάς σας. Σε μια παράσταση που σχετίζεται με ένα τόσο φορτισμένο γεγονός, τι σημαίνει αυτό;

Χρησιμοποιώ τον αυτοσχεδιασμό ως κομμάτι της συνθετικής διαδικασίας, όμως εδώ δεν υπάρχει. Η συνολική δομή του έργου είναι προκαθορισμένη, με σημαντικό βαθμό αβεβαιότητας λόγω του αρχικού υλικού που προέρχεται απ’ τους καρδιακούς παλμούς. Η δυσκολία είναι ότι μια καρδιά απέχει πολύ απ’ το να είναι μουσικό όργανο με το οποίο μπορείς να αυτοσχεδιάσεις.

Απαιτείται να βρεθούν άλλοι τρόποι ώστε από αυτόν τον πρωταρχικό ήχο να κατασκευαστούν περισσότερο πολύπλοκες δομές οι οποίες θα αναπτυχθούν σε βάθος χρόνου.

Εχουμε επομένως 57 τέτοια «όργανα» που δεν μπορούν να παίξουν μελωδίες, δεν φτιάχνουν αρμονίες από μόνα τους, έχουν ασταθή ρυθμό και αποτελούνται μόνο από χαμηλές συχνότητες.

Είναι ένας συνθετικός γρίφος το πώς σμιλεύεται όλο αυτό σε πραγματικό χρόνο.

● Η ενεργή συμμετοχή των θεατών δεν είναι εδώ ένα διαδραστικό «εύρημα», αλλά δομικό στοιχείο του έργου. Τι θέλατε να υπογραμμίσετε με αυτό;

Χωρίς τις 57 καρδιές δεν υπάρχει έργο. Ολη η μουσική γεννιέται και πεθαίνει επί σκηνής, όπως σε μια θεατρική παράσταση. Το έργο αλλάζει ανάλογα με τη συναισθηματική κατάσταση στην οποία βρίσκονται οι συμμετέχοντες. Αν οι 57 ερμηνευτές είναι ανήσυχοι -και έχουν υψηλούς καρδιακούς παλμούς- τότε θα ακούσουμε μια εκδοχή του έργου που θα διαφέρει σε σχέση με μια εκτέλεση που προέρχεται από ένα περισσότερο ήρεμο σύνολο ανθρώπων. Σκεφτείτε ότι είναι ένα έργο όπου οι ερμηνευτές δεν παίζουν το έξω τους (αυτό που φαίνεται), αλλά αυτό που νιώθουν (το μέσα τους) και άρα είναι σαν να μην μπορούν να πουν ψέματα.

● Σε μια εποχή όπου μεγάλο μέρος της δημόσιας συζήτησης για τα Τέμπη περιστρέφεται γύρω από τις ευθύνες, τη συγκάλυψη και τη δικαιοσύνη, ποιος θεωρείτε ότι είναι ο ρόλος της τέχνης; Να καταγγέλλει, να πενθεί, να κρατά ζωντανή τη μνήμη ή να δημιουργεί νέους τρόπους συλλογικής εμπειρίας;

Μπορεί να τα κάνει όλα αυτά μαζί και τίποτα. Κάθε έργο από μόνο του είναι κενό, η κοινωνία είναι αυτή που το νοηματοδοτεί πέρα και ξέχωρα απ’ τις αρχικές προθέσεις του δημιουργού.