Σε ισχύ το νέο Σύμφωνο Μετανάστευσης: Περικοπή δικαιωμάτων προσφύγων, αυστηρότεροι έλεγχοι και επιστροφές

Σε πλήρη εφαρμογή τίθεται από σήμερα 12 Ιουνίου σε ολόκληρη την Ευρωπαϊκή Ένωση το νέο Σύμφωνο για το Άσυλο και τη Μετανάστευση, το οποίο αναδιαμορφώνει το ευρωπαϊκό πλαίσιο διαχείρισης της μετανάστευσης και ασύλου και φέρνει ακόμα περισσότερες αυστηροποιήσεις.

Στην Ελλάδα, το νομοθετικό πλαίσιο για την ενσωμάτωση των προβλέψεων του Συμφώνου εγκρίθηκε από την Ολομέλεια της Βουλής στις 9 Ιουνίου.

Τι καθιερώνει ο νόμος

→ Ο νόμος καθιερώνει νέα διαδικασία ελέγχου στα σύνορα, σύμφωνα με την οποία οι νεοαφιχθέντες υποβάλλονται σε ταυτοποίηση και ιατρικό έλεγχο εντός επτά ημερών και στη συνέχεια παραπέμπονται για εξέταση της αίτησης ασύλου στη λεγόμενη «διαδικασία συνόρων», η οποία μπορεί να διαρκέσει έως και 12 εβδομάδες. Κατά τη διάρκεια της διαδικασίας οι πρόσφυγες και οι μετανάστες κρατούνται σε κέντρα κράτησης και θεωρείται νομικά ότι δεν έχουν εισέλθει στο ελληνικό έδαφος. Η απόρριψη της αίτησης ασύλου οδηγεί σε διαδικασία επιστροφής από τα σύνορα εντός 12 εβδομάδων με δυνατότητα απέλασης σε κέντρα επιστροφής εκτός της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Η διαδικασία στα σύνορα εφαρμόζεται σε άτομα από χώρες όπου το ποσοστό αναγνώρισης ασύλου δεν υπερβαίνει το 20%, ενώ ορισμένες ευάλωτες περιπτώσεις, ιδίως ανήλικοι, εξαιρούνται.

Η ελληνική νομοθεσία που ενσωματώνει το νέο Σύμφωνο στηρίζεται σε τέσσερις βασικούς άξονες:

• την εφαρμογή υποχρεωτικών διαδικασιών προελέγχου (screening) στα εξωτερικά σύνορα με αξιοποίηση του αναβαθμισμένου συστήματος Eurodac
• την επιτάχυνση της εξέτασης των αιτημάτων ασύλου μέσω αυστηρότερων χρονοδιαγραμμάτων και συνοριακών διαδικασιών
• την ενίσχυση του πλαισίου επιστροφών για όσους δεν δικαιούνται διεθνή προστασία
• τη συνολική προσαρμογή της χώρας στο νέο ευρωπαϊκό μοντέλο διαχείρισης της μετανάστευσης, με έμφαση στην «προστασία» των συνόρων και τη στενότερη συνεργασία με τους ευρωπαϊκούς οργανισμούς.

Ιδιαίτερη θέση στο νέο πλαίσιο κατέχει η συζήτηση για τη δημιουργία των λεγόμενων «return hubs», κέντρων επιστροφής σε τρίτες χώρες εκτός Ε.Ε. για πρόσωπα των οποίων οι αιτήσεις ασύλου έχουν απορριφθεί τελεσίδικα. Όπως έχει δηλώσει ο υπουργός Μετανάστευσης και Ασύλου Θάνος Πλεύρης, η Ελλάδα συμμετέχει μαζί με τη Γερμανία, τη Δανία, την Αυστρία και την Ολλανδία σε κοινή πρωτοβουλία για την προώθηση του σχεδίου, ενώ βρίσκονται σε εξέλιξη επαφές με τρίτες χώρες για την υπογραφή των πρώτων σχετικών συμφωνιών.

Η ενσωμάτωση του Συμφώνου στα υπόλοιπα κράτη-μέλη

Σύμφωνα με έκθεση που δημοσίευσε η Ευρωπαϊκή Επιτροπή στις αρχές Μαΐου, τα κράτη-μέλη έχουν σημειώσει σημαντική πρόοδο στην εφαρμογή του Συμφώνου, με τους βασικούς πυλώνες του νέου συστήματος να έχουν πλέον τεθεί σε τροχιά λειτουργίας. Ωστόσο, η Επιτροπή επισημαίνει ότι απαιτούνται περαιτέρω προσπάθειες ώστε να ολοκληρωθούν όλα τα απαραίτητα στοιχεία πριν από την πλήρη επιχειρησιακή εφαρμογή του νέου πλαισίου.

Το Σύμφωνο, το οποίο υιοθετήθηκε τον Μάιο του 2024, περιλαμβάνει δέκα αλληλένδετες νομοθετικές πράξεις και εισάγει ένα κοινό ευρωπαϊκό σύστημα με αυστηρά μέτρα στα σύνορα, νέες διαδικασίες ασύλου και μηχανισμούς.

Τα περισσότερα κράτη-μέλη βρίσκονται εντός χρονοδιαγράμματος για την προσαρμογή της εθνικής νομοθεσίας τους, τη δημιουργία υποχρεωτικών διαδικασιών ελέγχου και ταυτοποίησης στα εξωτερικά σύνορα, καθώς και τη θέσπιση ανεξάρτητων μηχανισμών παρακολούθησης των θεμελιωδών δικαιωμάτων. Παράλληλα, έχουν ενισχύσει τις δυνατότητές τους για τη διαχείριση μεταφορών αιτούντων άσυλο προς το κράτος-μέλος που είναι αρμόδιο για την εξέταση της αίτησής τους και για την υλοποίηση των υποχρεώσεων αλληλεγγύης που προβλέπει το νέο σύστημα.

Σε ευρωπαϊκό επίπεδο, η Επιτροπή χαρακτηρίζει ως καθοριστικό βήμα την απόφαση του Συμβουλίου για τη δημιουργία της πρώτης ετήσιας «δεξαμενής αλληλεγγύης» (Annual Solidarity Pool), η οποία αποτελεί βασικό εργαλείο του νέου μηχανισμού κατανομής ευθυνών μεταξύ των κρατών-μελών.

Παρά τη συνολική πρόοδο, η Κομισιόν επισημαίνει ότι παραμένουν σημαντικές εκκρεμότητες. Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στην ολοκλήρωση και δοκιμή του νέου συστήματος Eurodac, της κεντρικής ευρωπαϊκής βιομετρικής βάσης δεδομένων που θα στηρίζει το Σύμφωνο, στη δημιουργία των αναγκαίων υποδομών για τις διαδικασίες ελέγχου και συνόρων, στην εφαρμογή μέτρων για την αποτροπή δευτερογενών μετακινήσεων και διαφυγών αιτούντων άσυλο, καθώς και στην πλήρη ενεργοποίηση των νέων κανόνων ευθύνης και μεταφορών.

Η Επιτροπή υπογραμμίζει ακόμη ότι η αποτελεσματική λειτουργία του μηχανισμού αλληλεγγύης αποτελεί προϋπόθεση για την επιτυχία του νέου συστήματος και τονίζει ότι όλα τα κράτη-μέλη οφείλουν να συμβάλουν σύμφωνα με τις υποχρεώσεις που απορρέουν από τον Κανονισμό για τη Διαχείριση του Ασύλου και της Μετανάστευσης.

Στο πλαίσιο της υποστήριξης της μετάβασης στο νέο καθεστώς, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή συνεργάζεται στενά με τα κράτη-μέλη και τους αρμόδιους ευρωπαϊκούς οργανισμούς, μεταξύ των οποίων η Υπηρεσία Ασύλου της Ευρωπαϊκής Ένωσης (EUAA), η eu-LISA, η Frontex, η Europol και ο Οργανισμός Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ε.Ε. (FRA). Παράλληλα, έχει διαθέσει χρηματοδότηση ύψους 3 δισ. ευρώ για την εφαρμογή του Συμφώνου και τη στήριξη της προσωρινής προστασίας των εκτοπισμένων από την Ουκρανία.

Τα πρώτα δείγματα του νέου Συμφώνου – Αυστρία: κοντέινερ κράτησης σε αεροδρόμιο

Το νομοσχέδιο για την εφαρμογή του Ευρωπαϊκού Συμφώνου για τη Μετανάστευση και το Άσυλο παρουσιάστηκε από την κυβέρνηση της Αυστρίας στις αρχές του 2025, ψηφίστηκε όμως από την αυστριακή Βουλή στις 20 Μαΐου, ύστερα από διαμάχη τους τελευταίους μήνες ιδίως μεταξύ της ομοσπονδιακής κυβέρνησης και των περιφερειών σχετικά με θέματα προϋπολογισμού. Το κόμμα της σκληρής δεξιάς ÖVP, επικεφαλής του κυβερνητικού συνασπισμού, μίλησε για τη «μεγαλύτερη αναθεώρηση της νομοθεσίας για τη μετανάστευση τα τελευταία 20 χρόνια», ωστόσο το ακροδεξιό FPÖ, που προηγείται στις δημοσκοπήσεις, αντιτίθεται σθεναρά.

Σύμφωνα με τον νέο αυστριακό νόμο, όσοι νεοεισερχόμενοι πρόσφυγες και μετανάστες, συμπεριλαμβανομένων παιδιών και ασυνόδευτων ανήλικων, φτάνουν με αεροπλάνο μπορεί να κρατούνται μέχρι και 26 εβδομάδες κατά τη διάρκεια της εξέτασης του αιτήματός τους για άσυλο. Ήδη έχουν τοποθετηθεί στον χώρο του αεροδρομίου Schwechat κοντά στη Βιέννη κοντέινερ χωρητικότητας 40 ατόμων, όπου θα γίνεται η επεξεργασία των αιτημάτων ασύλου, μέχρι να ολοκληρωθεί το 2027 το νέο γραφείο ασύλου στο αεροδρόμιο, αξίας 7,5 εκατομμυρίων ευρώ.

Η Αυστρία αναμένεται να επαναφέρει την υποχρέωση κράτησης σε κέντρα κράτησης για όσους απορρίπτεται το αίτημα ασύλου και έχουν απόφαση απέλασης. Παρόμοια μέτρα εφαρμόστηκαν στο παρελθόν αλλά αμφισβητήθηκαν με επιτυχία ενώπιον του Συνταγματικού Δικαστηρίου της Αυστρίας και αναμένονται εκ νέου νομικές διαμάχες.

Σύμφωνα με τους νέους κανόνες της Ε.Ε., τα κράτη-μέλη μπορούν να μειώσουν ή να περιορίσουν τις παροχές για τους αιτούντες άσυλο που θεωρούνται μη συνεργάσιμοι ή που είναι απίθανο να λάβουν προστασία. Στην Αυστρία, όπου η βασική στήριξη παραμένει ήδη κάτω από το ελάχιστο επίπεδο διαβίωσης, συζητείται να παρέχεται στέγαση σε κοντέινερ με χαμηλές προδιαγραφές για όσους δεν συνεργάζονται στη διαδικασία ασύλου.