Η Ελλάδα οικοδόμησε σχετικά νωρίς ένα ισχυρά συγκεντρωμένο και εθνοκεντρικό σχολικό σύστημα, επειδή χρειαζόταν να παραγάγει εθνική συνοχή και πολιτική νομιμοποίηση. Κοινά βιβλία, κοινή ύλη, κεντρικός έλεγχος, ενιαία αξιολόγηση. Αν λάβουμε υπόψη τη θεωρία του Andy Green που υποστηρίζει ότι η ανάπτυξη της εκπαίδευσης συνδέεται άμεσα με τη διαδικασία συγκρότησης του κράτους και του έθνους, δηλαδή πως τα εθνικά εκπαιδευτικά συστήματα δεν αναπτύχθηκαν παντού με τον ίδιο τρόπο, επειδή η ίδια η διαδικασία συγκρότησης του κράτους και του έθνους ήταν ανομοιογενής, τότε μπορούμε να κατανοήσουμε τις αντιφάσεις της ελληνικής περίπτωσης και τους λόγους για τους οποίους οι Πανελλαδικές παραμένουν έκφραση του συγκεντρωτικού κράτους.
Το κράτος -γράφει ο Green- χρειάζεται έναν ενιαίο μηχανισμό επιλογής για να διατηρεί νομιμοποίηση και συνοχή, ακόμα κι αν αυτός ο μηχανισμός δεν παράγει πραγματική ισότητα. Η θεωρία του δείχνει ότι η ελληνική εμμονή με τις Πανελλαδικές δεν είναι πολιτισμικό «χαρακτηριστικό» μας, αλλά αποτέλεσμα του τρόπου με τον οποίο συγκροτήθηκε το ελληνικό κράτος και το εκπαιδευτικό του σύστημα. Κατανοούμε συνεπώς πως οι Πανελλαδικές είναι κάτι πολύ περισσότερο από εξετάσεις. Είναι προϊόν της ιστορικής συγκρότησης του ελληνικού κράτους, μηχανισμός εθνικής και διοικητικής ομοιομορφίας ή μάλλον μηχανισμός κοινωνικής συνοχής, με ντιρκεμικούς όρους. Αποτελούν δηλαδή μία από τις πιο καθαρές μορφές αυτού του συγκεντρωτισμού, από τη στιγμή που το κράτος ορίζει ενιαία ποια γνώση έχει αξία και ποιος δικαιούται κοινωνική άνοδο ενώ παράλληλα η ελληνική κοινωνία έχει «εκπαιδευτεί» μέσα στον χρόνο να δυσπιστεί απέναντι σε αποκεντρωμένα συστήματα αξιολόγησης.
Εξάλλου στη χώρα μας δεν δημιουργήθηκε ποτέ ένα πλήρως καθολικό και κοινωνικά εξισωτικό εκπαιδευτικό σύστημα εξαιτίας της περιορισμένης οικονομικής ανάπτυξης, απουσία ισχυρής βιομηχανίας όπως σε άλλες βορειοευρωπαϊκές χώρες, με αποτέλεσμα το πανεπιστήμιο να γίνει ο βασικός δρόμος κοινωνικής ανόδου με τεράστιο συμβολικό κύρος και το πτυχίο να ταυτίζεται με τη «διέξοδο» ή ακόμα και τη «σωτηρία». Συνεπώς η υπερεπένδυση της ελληνικής οικογένειας στην επιτυχία των εξετάσεων είναι άμεσα συνδεδεμένη με την αδύναμη ανάπτυξη εναλλακτικών μορφών επαγγελματικής καταξίωσης και είναι ακόμα και σήμερα αναπόδραστη. Το πλέον παράδοξο όμως είναι πως οι Πανελλαδικές παρουσιάζονται ως αξιοκρατικός μηχανισμός ισότητας αλλά στην πράξη ενισχύουν κοινωνικές ανισότητες μέσω φροντιστηρίων, αποστηθιστικής κουλτούρας, άνισης πρόσβασης σε πολιτισμικό κεφάλαιο.
Ο Μπουρντιέ θα μιλούσε για νομιμοποιημένη ανισότητα. Ο Green θα έλεγε από τη μεριά του ότι το ελληνικό κράτος χρησιμοποίησε την εκπαίδευση περισσότερο για ιδεολογική ενοποίηση παρά για παραγωγικό εκσυγχρονισμό, από τη στιγμή που η Ελλάδα μετά την Επανάσταση του 1821 συγκροτήθηκε ως νέο εθνικό κράτος χωρίς ισχυρή οικονομική βάση, με περιορισμένους διοικητικούς μηχανισμούς και με μεγάλη εξάρτηση από τοπικές ελίτ και ξένες δυνάμεις. Η εθνική ταυτότητα δεν μπορούσε παρά να είναι το ζητούμενο για το νεοσύστατο κράτος, που προσπάθησε από πολύ νωρίς να οικοδομήσει εθνικό σχολείο χωρίς να διαθέτει τις υλικές και διοικητικές προϋποθέσεις για καθολική και αποτελεσματική εφαρμογή. Ετσι η ελληνική εκπαίδευση βρέθηκε διαρκώς ανάμεσα στην ευρωπαϊκή νεωτερικότητα και στην ανάγκη διατήρησης της εθνικής και θρησκευτικής συνέχειας. Η διδασκαλία της Ιστορίας, της γλώσσας, της αρχαιότητας και της ορθόδοξης παράδοσης έγινε κεντρικός μηχανισμός εθνικής ταυτότητας. Γι’ αυτό εμφανίζονται ιστορικά συγκρούσεις και εντάσεις γύρω από το γλωσσικό ζήτημα, τα σχολικά βιβλία, την Ιστορία και τα θρησκευτικά. Με άλλα λόγια, το ελληνικό σχολείο οργανώθηκε πρωτίστως για να κατασκευάσει «Ελληνες πολίτες», ως πεδίο συγκρότησης της εθνικής ιδεολογίας.
Στη χώρα μας η συζήτηση για τις Πανελλαδικές αγγίζει βαθιά ζητήματα ταυτότητας, κράτους, οικογένειας και κοινωνικής κινητικότητας – πολύ περισσότερο από πολλά άλλα μέρη του κόσμου. Για πόσο θα συνεχίσουμε έτσι; Με εφήβους που βουτούν στο κενό γιατί αισθάνονται πως δεν έχουν εναλλακτική, με γονείς που παθαίνουν ανακοπή από το άγχος όταν το παιδί τους δίνει Πανελλαδικές;
