Εχουμε τύχει ξανά σε παράσταση που να ντρέπεται ο θεατής να πει τον τίτλο: πριν από πολλά χρόνια στο «Ιστορίες αιδοίου» (σ.σ. ανέβηκε με επιτυχία στα τέλη της δεκαετίας του ’90 στο τότε θέατρο «Ελσας Βεργή», σε σκηνοθεσία Κωνσταντίνου Αρβανιτάκη, με τις Ελένη Καστάνη, Αννέτα Παπαθανασίου κ.ά.) κάποια στιγμή την ώρα της θεατρικής δράσης ζητούσαν από μία θεατή να πει δυνατά τη λέξη «μουνί». Αν και ανήλικη, είχα δει εκείνη την παράσταση (ευτυχώς) και θυμάμαι ξεκάθαρα πόση εντύπωση μου είχε κάνει, καθώς το κείμενο είχε προκύψει από συλλογή συνεντεύξεων από εκατοντάδες γυναίκες, οι οποίες μιλούσαν με αφοπλιστική ειλικρίνεια για το σώμα, τη σεξουαλικότητα, τους φόβους και τις εμπειρίες τους, καταρρίπτοντας τα ταμπού και προάγοντας την αυτοαποδοχή.
Εχουν περάσει πάνω από 20 χρόνια από τότε, έχουμε ήδη ξεπεράσει το πρώτο τέταρτο του 21ου αι. κι όμως ακόμη δεν έχουμε μάθει (ναι, «μάθει» είναι η λέξη) πως «καμία λέξη δεν είναι άσχημη ή χυδαία. Χυδαίος είναι ο τρόπος που τις χρησιμοποιούμε, άσχημες είναι οι προθέσεις μας», όπως μας λέει ο σκηνοθέτης Βαγγέλης Λάλος. Ο ίδιος υπογράφει τη σκηνοθεσία και τη δραματουργία στο θεατρικό έργο «Πουστάρα», με αυτόν τον έντονο τίτλο, θέλοντας ακριβώς να προαγάγει την ορατότητα αρχικά των ομοφυλόφιλων ανδρών και κατ’ επέκταση όλων μας. Γιατί πραγματικά, βλέποντας αυτή την παράσταση, ό,τι φύλο κι αν είσαι και όπως κι αν προσδιορίζεσαι ταυτοτικά και σεξουαλικά, θα βρεις αλήθειες που θα σου ανήκουν.
«Το έργο είχε ανέβει αρχικά στην Ισπανία και πάλι ως θέατρο-ντοκουμέντο», μας εξηγεί ο σκηνοθέτης. «Εκεί είχε τον αντίστοιχο τίτλο “Maricon” και η παράσταση βασιζόταν στις εμπειρίες των ηθοποιών εκεί. Εχω ζήσει για χρόνια και σπουδάσει στο εξωτερικό (στην Ισπανία σπούδασα σκηνοθεσία και δραματουργία στη Βασιλική Σχολή Θεάτρου της Μαδρίτης) και είχα δημιουργήσει ομάδες σωματικού θεάτρου και θεάτρου-ντοκουμέντου. Για τη συγκεκριμένη παράσταση, είχαμε κάνει μια μεγάλη έρευνα του πώς αυτή η λέξη (maricon=πουστάρα) χρησιμοποιείται, τόσο μέσα όσο και έξω από την κοινότητα: πότε λειτουργεί ως φόβος και φόβητρο, πότε ως κομπλιμέντο, ως υποτίμηση κ.λπ. Στην Ελλάδα η “Πουστάρα” είναι η πρώτη μου παράσταση. Δεν αποτελεί μετάφραση του ισπανικού έργου, ωστόσο χρησιμοποίησα την ίδια τεχνική: έκανα ανοιχτό κάλεσμα στην κοινότητα, ζητώντας ηθοποιούς που θα δέχονταν να μεταφέρουν το δικό τους τραύμα/όνειρο/εμπειρία ως μέλη της κοινότητας επί σκηνής. Και αυτό έγινε: όσα ακούσετε στην παράσταση είναι όλα αλήθεια. Κάποιες από τις αφηγήσεις ανήκουν και σε μένα τον ίδιο», μας λέει ο Β. Λάλος.
Πράγματι στο έργο ακούς μαρτυρίες από ηθοποιούς που κάποιοι δεν έχουν κρύψει τη ζωή τους. Και ταυτίζεσαι. Οπως για παράδειγμα με τα λόγια του Γιώργου Μακρή που εξομολογείται πως πράγματι στην αρχή της οικογενειακής πλέον σχέσης με τον Μ. (που οι περισσότεροι ξέρουμε ποιος υπέροχος ηθοποιός και άνθρωπος είναι) άφησε στην άκρη την καριέρα του και αφοσιώθηκε για ένα διάστημα στον ίδιο και το παιδί τους. Είναι ζήτημα μόνο ομοφυλοφιλικής σχέσης αυτό; Ή όταν αναφέρονται ζητήματα στερεοτύπων, δολοφονιών (από τον Γιακουμάκη έως τον Ζακ), σχέσεις με γονείς, γείτονες και φίλους, ζωή στην επαρχία, βία, βία και μέσα στην κοινότητα, μετανάστευση και ομοφυλοφιλία, υιοθεσία παιδιού, ζητήματα μοναξιάς, ηλικίας, αναγκών και επιθυμιών, συμβιβασμών και συντηρητικών συμπεριφορών εσωτερικευμένων και εξωγενών… όλα αυτά αφορούν μόνο τους γκέι; Ούτε καν! Τελικά, βλέποντας αυτή την παράσταση κατανοείς πως όλοι μας ανήκουμε σε κάποια μειοψηφία.
«Πόσο αλήθεια είναι αυτό», μας απαντά ο Βαγγέλης Λάλος. «Και χαίρομαι που φαίνεται έτσι, γιατί ο μεγαλύτερος φόβος μου ήταν μήπως κάνοντας ένα έργο που ουσιαστικά ήθελα να είναι συμπεριληπτικό, ο κόσμος νιώσει ότι δεν συμπεριλαμβάνεται σε αυτό. Αλλά τελικά έγινε ακριβώς το αντίθετο – και στην Ισπανία και στην Ελλάδα. Ηταν αυτό που λες: ήρθαν πολλές γυναίκες που είδαν τον εαυτό τους μέσα στο πλαίσιο των μαρτυριών που ξεδιπλώνονταν επί σκηνής, καθώς και πολλοί straight άντρες που μας έλεγαν πως έχουν βιώσει μπούλινγκ και μη αποδοχή και έντονη κοινωνική πίεση. Αυτός ήταν ο σκοπός μου με αυτή την παράσταση: αρχικά να δημιουργηθεί ένα ασφαλές πλαίσιο εμπιστοσύνης ανάμεσα σε μένα και τους ηθοποιούς, καθώς οι ίδιοι είναι που κάνουν ένα δημόσιο coming out. Και κατά δεύτερον, αυτό το coming out να γίνει και από το κοινό προς τους ίδιους. Να γίνει το προσωπικό συλλογικό και το αντίστροφο. Με ρωτάς αν αυτό είναι πολιτική στάση… Ναι, είναι. Οταν τολμάς και κάνεις το προσωπικό σου βίωμα συλλογική κατάθεση, τότε παύεις να είσαι μειοψηφία. Ενδυναμώνεσαι καθώς η συλλογικότητα θα σε προστατεύσει. Και όλο αυτό ξαναγυρνά στο προσωπικό. Είναι το αντίθετο του φαύλου κύκλου – είναι ένας κύκλος προστασίας και ελευθερίας».
Πώς γίνεται ωστόσο να μιλάμε ακόμα γι’ αυτά τα ζητήματα; Εχουμε φτάσει στον 21ο αι. με την τεχνολογία να έχει κάνει τέτοια άλματα και με το #MeToo και τα δικαιωματικά κινήματα να έχουν δώσει αγώνες και παρ’ όλα αυτά μιλάμε για το δόγμα «MAGA» σε όλες τις εκδοχές του και αυτό ξεπερνά τις τάξεις και την κοινωνική διαστρωμάτωση.
«Από τη μια υπάρχουν άνθρωποι που σκέφτονται “τι άλλο θέλετε πια; Μπορείτε και να παντρευτείτε και να υιοθετήσετε”. Πράγματι η νομική αναγνώριση των δικαιωμάτων της κοινότητας είναι απίστευτα σημαντικό βήμα. Αλλά υπάρχει και η κοινωνική – αυτή δεν έχει συντελεστεί. Σήμερα ανεβάζουμε στην Ελλάδα την παράσταση “Πουστάρα” και μπορούμε να το κάνουμε, αλλά προχθές πάλι επιτέθηκαν νέα παιδιά σε ένα τρανς άτομο με τεράστια βία. Λίγες μέρες μετά, είχαμε ακόμα μία γυναικοκτονία. Οπότε καταλήγουμε στο ίδιο: Τι ακριβώς δεν καταλαβαίνουμε; Γιατί τόσο μίσος; Φυσικά είναι και πολιτικό το ζήτημα. Τα πάντα είναι πολιτικά. Το προσωπικό είναι πολιτικό. Ευθύνη έχουν και οι δημοσιογράφοι: τι προβάλλουν και με ποιον τρόπο. Αλλά για μένα θεωρώ πρώτιστο την παιδεία. Και εννοώ την εκπαίδευση: το να μάθει το νέο παιδί από το σχολείο τι σημαίνει αποδοχή και συμπερίληψη. Τι σημαίνει δημοκρατία και ισονομία. Να εκπαιδευτεί σεξουαλικά. Να μάθει να σκέφτεται για το κοινό καλό: από την ανακύκλωση έως την πολιτική κριτική. Δεν προχωράμε όμως στην Ελλάδα σε αυτά τα ζητήματα στον τομέα της εκπαίδευσης. Ακόμα και στο θέατρο υπάρχει φόβος. Φτάνουμε ώς ένα σημείο πάντα και το παρακάτω κάπου σκαλώνει. Και τότε θυμώνω κι εγώ: Δεν έχουμε ως καλλιτέχνες και πολίτες την υποχρέωση της ορατότητας; Δεν πρέπει να κάνουμε ορατή την αλήθεια; Απολύτως ορατή όμως, όχι φτιασιδωμένη.
»Και αναφέρομαι στα πάντα: από το να μάθουμε να οδηγούμε σωστά και να μην είναι εκτεθειμένος ο πεζός κάθε στιγμή μέχρι το να μιλήσουμε για τα τραύματά μας», συνεχίζει ο σκηνοθέτης. «Γιατί να κρυβόμαστε; Τι κρύβουμε; Γιατί είναι προκλητικός ο τίτλος της παράστασης; Τι σημαίνει αυτή η λέξη τελικά; Η λέξη φταίει; Εδώ βλέπουμε παραστάσεις που η ίδια λέξη εκχυδαΐζεται και ο κόσμος γελάει με αυτό. Εκεί δεν πειράζει; Για μένα, δεν είναι πρόβλημα οι λέξεις. Είναι το ποιος και πώς τις χρησιμοποιεί. Επίσης θεωρώ πως το κοινό εκπαιδεύεται. Η ατάκα “αυτό θέλει το κοινό” αποτελεί μια εύκολη δικαιολογία για να αφαιρέσει από πάνω του την ευθύνη ο δημιουργός. Το κοινό έρχεται και βλέπει αυτό που του προσφέρεις. Αμα του αρέσει ή δεν του αρέσει, αυτό είναι άλλο. Αλλά εσύ έχεις ευθύνη στην αλήθεια σου. Σε όλους τους χώρους και στον δικό σας στη δημοσιογραφία ισχύει αυτό και φυσικά στο θέατρο.
»Αν θέλω ν’ αλλάξει κάτι στην κοινωνία μας και ως προς τους γκέι, έχω προσωπική ευθύνη να ανεβάσω ένα τέτοιο έργο. Εχει ευθύνη ένας καλλιτεχνικός διευθυντής ή μια καλλιτεχνική διευθύντρια να πάρει τέτοιου είδους έργα. Εχετε ευθύνη εσείς οι δημοσιογράφοι να προβάλετε τέτοιου είδους έργα που να έχουν ένα άλλο νόημα, όχι μόνο αυτό για τη ΛΟΑΤΚΙ+ κοινότητα, αλλά στο σύνολο των νοημάτων. Εχει το κοινό ευθύνη να πάει σε τέτοιου είδους έργα. Εχουν τα σχολεία ευθύνη να οργανώσουν κάτι, να πάνε σε τέτοιου είδους έργα. Γιατί αν γίνονταν όλα τα παραπάνω, τότε θα ήμασταν στο μαζί. Θα σ’ το πω αλλιώς: Οταν έχουμε ένα πρόβλημα πολλοί μαζί, τότε δεν υπάρχει πρόβλημα. Το πρόβλημα υπάρχει όταν το έχουν λίγοι», καταλήγει.
ℹ️ Κάθε Δευτ., Τρ. στις 21.30, στο νέο θέατρο Μαβίλη (Δορυλαίου 10-12, πλατεία Μαβίλη), έως 30/6. Προπώληση: www.ticketservices.gr. Παίζουν: Ηλίας Βογιατζηδάκης, Δημοσθένης Ελευθεριάδης, Πάνος Θεοδωρακόπουλος, Δημήτρης Θεοδωρόπουλος, Γιώργος Μακρής.
