Αμερικανικές προφορές, λαμπερές στολές και μια μουντή χρωματική παλέτα τύπου «Δουνκέρκης». Έτσι περιγράφει την «Οδύσσεια» του Κρίστοφερ Νόλαν ο Guardian σε δημοσίευμά του. Και φυσικά, είναι υπάρχει η Λουπίτα Νιόνγκο ως Ωραία Ελένη.
Πρόκειται για μια επιλογή καστ που πρόσφατα δέχτηκε ρατσιστικές επιθέσεις από τους συνήθεις… γκρινιάρηδες του διαδικτύου, συμπεριλαμβανομένου και του Έλον Μασκ, ο οποίος παραπονέθηκε ότι δεν ήταν αυθεντική.
Η αυθεντικότητα μετράει, σημειώνει ο κριτικός κινηματογράφου του Guardian Κρις Κοτονού, απλώς εστιάζεται σε εντελώς λάθος σημείο. Για πολλούς Έλληνες, αυτό που προκαλεί τη μεγαλύτερη ανησυχία είναι η τύχη του Μπίλι Ζέιν.
Ο Ζέιν, όπως και άλλα αγαπημένα μέλη της ελληνικής διασποράς στο Χόλιγουντ, εμφανίστηκε πρόσφατα στις λίστες του «Alternative Odyssey» στα ελληνικά… λημέρια των social media, καθώς και σε συζητήσεις σε τραπέζια από την Πάτρα μέχρι το Πάλμερς Γκριν. Σημειώνεται ότι οι Θίο Τζέιμς, Τζένιφερ Άνιστον, Χανκ Αζάρια και Ντέιβ Μπαουτίστα ήταν μεταξύ των υπόλοιπων υποψηφίων.
Στο μεταξύ, οι ελληνικές και ελληνοκυπριακές πλατφόρμες μέσων ενημέρωσης στέλνουν ανοιχτές επιστολές. Όπως σημειώνει ο Guardian, αυτό μαρτυρά ένα αίσθημα παραμέλησης από το Χόλιγουντ, επανειλημμένα και χωρίς εξήγηση, καθώς η λίστα των ηθοποιών δεν περιλαμβάνει ούτε ένα ελληνικό επίθετο.
Δεν είναι η πρώτη φορά που συμβαίνει αυτό. Από τον Ιάσωνα και τους Αργοναύτες (1963) μέχρι την Τροία (2004), το Χόλιγουντ αξιοποιεί ελληνικές ιστορίες εδώ και γενιές, χωρίς να νοιάζεται ιδιαίτερα για το αν υπάρχει ελληνική εκπροσώπηση – εκτός και αν ταιριάζει σε κάποιο κλισέ.
Όπως αναφέρει ο αρθρογράφος, στο παρελθόν ενοχλήθηκε από το θορυβώδες κλισέ του «Ζορμπά» που σπάει πιάτα σε ταινίες όπως το Mamma Mia! (2008) ή το Shirley Valentine (1989). Εν τω μεταξύ, συνεχίζει ο Κοτονού, σε έπη με σπαθιά και σανδάλια, το Χόλιγουντ συχνά αδυνατεί να συνδυάσει τους σύγχρονους Έλληνες με θρυλικές μορφές όπως ο Αχιλλέας και ο Οδυσσέας, ή τους ιστορικούς μας προγόνους Αλέξανδρο και Λεωνίδα. Κατά κάποιο τρόπο, οι σημερινοί Έλληνες και η αρχαιότητά μας είναι πάντα αποσυνδεδεμένες. Δεν είμαστε, λοιπόν, άξιοι των μύθων μας;
«Είναι αλήθεια ότι επικρατεί η αίσθηση πως η εντύπωση του κόσμου για τους Έλληνες είναι περισσότερο “Ζορμπάς” παρά “Αχιλλέας”», λέει ο κορυφαίος κριτικός κινηματογράφου, Θοδωρής Κουτσογιαννόπουλος. «Το θεωρώ ένα απογοητευτικό και τεμπέλικο κλισέ που η πλειοψηφία διαιωνίζει, αντί για πιο εξελιγμένες εκδοχές του τι πραγματικά είναι η ελληνικότητα… Θα ήταν ωραίο να δούμε έναν ή δύο Έλληνες ανάμεσα στο καστ των αστέρων, αλλά θα ήταν έκπληξη αν συνέβαινε».
Πολλοί – συμπεριλαμβανομένου και του αρθρογράφου – υπέθεσαν ότι το έπος του Νόλαν θα μπορούσε να πάει κόντρα σε αυτή την τάση και να αναδείξει τουλάχιστον έναν πραγματικό Έλληνα ηθοποιό από την κωμική σκηνή. Δεν υπάρχει, άλλωστε, πρόβλημα έλλειψης χαρακτήρων στα ομηρικά έπη.
Είναι μάλιστα προφανές ότι ο Νόλαν επέλεξε το καστ του ώστε «να εκπροσωπεί τον κόσμο», όπως είπε και η Λουπίτα Νιόνγκο.
Σύμφωνα όμως με τον αρθρογράφο, όσο έντιμη κι αν είναι η πρόθεσή του, καθιστά ακόμη πιο κραυγαλέα για τους Έλληνες την απουσία τους από το καστ. Αν μια ταινία έχει στόχο να εκπροσωπήσει τον κόσμο, δεν θα περίμενε κανείς να άφηνε λίγο χώρο σε αυτό το μεγάλο, υπέροχα πολυπολιτισμικό τραπέζι, στους ανθρώπους που είναι πιο αυθεντικά συνδεδεμένοι με την πηγή της ιστορίας;
Η ειρωνεία είναι ότι όσοι φωνάζουν πιο δυνατά υπέρ ενός «αυθεντικού» κάστινγκ, δεν παρατήρησαν ότι δεν υπάρχει ούτε ένας Έλληνας στην ταινία. Όχι ότι έχει σημασία για ανθρώπους σαν τον Μασκ και τα σκοτεινά κίνητρά του – αλλά δεν θα μπορούσε να το έχει πει με πιο λάθος τρόπο, σχολιάζει ο αρθρογράφος του Guardian.
Για τους Έλληνες, η απουσία τους αποκτά μια ακόμη σημασία: ότι οι αρχαίες ελληνικές ιστορίες θεωρούνται μέρος μιας κοινής δυτικής κληρονομιάς, ενώ οι ίδιοι θεωρούνται κατά κάποιο τρόπο δευτερεύοντες σε αυτήν.
Στη χειρότερη περίπτωση, υποδηλώνει ότι οι σύγχρονοι Έλληνες (ιδιαίτερα μετά από δεκαετίες οικονομικής κρίσης) δεν θεωρούνται πλέον άξιοι θεματοφύλακες αυτών των ιστοριών – ένα αίσθημα που δεν διαφέρει από τη λογική που χρησιμοποιείται κατά της επιστροφής των μαρμάρων του Παρθενώνα.
Η ταινία του Νόλαν έρχεται επίσης σε μια διαφορετική στιγμή από προηγούμενες ταινίες με σπαθιά και σανδάλια, όπως η «Τροία» του 2004. Το Χόλιγουντ βαδίζει προσεκτικά προς το να αποδίδει στα πολιτισμικά στοιχεία τα εύσημα που τους αναλογούν, και αυτό δεν περνάει απαρατήρητο από τους Έλληνες.
«Αυτό είναι το μόνο που συζητάμε», είπε στον αρθρογράφο ένας φίλος του από την Αθήνα, που ασχολείται με τον κινηματογράφο. «Στο Χόλιγουντ, οι ελληνικές ιστορίες φαίνονται να εξαιρούνται από τις συζητήσεις που πλέον περιβάλλουν άλλες πολιτισμικές κληρονομιές».
Κανένας δεν υπολογίζει σε πρωταγωνιστικούς ρόλους. Αλλά η κινηματογραφική βιομηχανία της Ελλάδας ακμάζει ήσυχα – με τον Γιώργο Λάνθιμο, την Αθηνά Τσαγκάρη και άλλους, να αξιοποιούν ηθοποιούς όπως η Αγγελική Παπούλια. Όσο για τη διασπορά, η συμμετοχή του Θίο Τζέιμς στον «Λευκό Λωτό» αποδεικνύει ότι θα ήταν ένας χαρισματικός Αντίνοος. Αν το ήθελε ο Νόλαν, το ταλέντο υπήρχε. Φαντάζει απίθανο οποιοσδήποτε ηθοποιός σήμερα να απορρίψει αυτή την πρόσκληση.
Φυσικά, πολλοί μη Έλληνες θα ρωτήσουν: γιατί όλη αυτή η φασαρία; Η Οδύσσεια είναι άλλωστε μυθοπλασία. Ωστόσο, δεν υπάρχουν αρκετά λόγια για να εκφραστεί το πόσο έντονα αντηχούν αυτές οι ιστορίες στον πολιτισμό μας σήμερα. Όπως σημειώνει ο αρθρογράφος, μεγαλώνοντας σε ένα ελληνικό σπίτι στο Λονδίνο, οι θρύλοι ανακαλούνταν με τέτοιο τρόπο που τον έκανε να πιστεύει ότι υπήρξε ένας μεγάλος Τρωικός πόλεμος και ίσως και κάποιο τέχνασμα που αφορούσε ένα μεγάλο ξύλινο άλογο.
Όπως λέει, η μητέρα του τοποθετεί πήλινα αγγεία με τα ονόματα αρχαίων ηρώων κάτω από ορθόδοξες εικόνες, και έχει ξαδέρφια που ονομάζονται Αχιλλέας, δύο θείες Αθηνές και έναν Κρητικό φίλο Οδυσσέα. Στα ελληνικά σχολεία, τα μικρά παιδιά μαθαίνουν να απαγγέλλουν τα ποιήματα του Ομήρου στα αρχαία ελληνικά, και φράσεις από αυτά χρησιμοποιούνται στην καθημερινότητα.
Ιστορίες όπως η «Οδύσσεια», αν και ακρογωνιαίοι λίθοι της παγκόσμιας λογοτεχνίας, έχουν μια βαθιά απήχηση στο ελληνικό υποσυνείδητο και στην αίσθηση της ταυτότητάς μας – ως λαός, όχι ως έθνος. Όπως λέει ο Κοτονού, υποθέτει πως το ίδιο θα ίσχυε και για τους Ινδούς Ινδουιστές και τη Μαχαμπαράτα τους ή την πολυνησιακή λαογραφία που ενέπνευσε το Moana της Disney.
Συνολικά, ο αρθρογράφος σημειώνει ότι είναι βέβαιος πως το ελληνικό κοινό ανυπομονεί να παρακολουθήσει την ταινία του Νόλαν – πέρα από την παράξενη διαδικτυακή αργκό και τον ανακριβή σχεδιασμό πανοπλιών – γιατί απολαμβάνουμε να βλέπουμε την κληρονομιά μας να απεικονίζεται.
Ωστόσο, καθώς το Χόλιγουντ δίνει ολοένα και μεγαλύτερη έμφαση στην εκπροσώπηση, ο αποκλεισμός προκαλεί μια διπλά ισχυρή αντίδραση. Η συζήτηση στην Ελλάδα γύρω από το καστ του ποιήματος της Οδύσσειας θυμίζει το μεγάλο θέμα του ποιήματος: νόστος – επιστροφή στην πατρίδα, μετά από χρόνια δοκιμασιών και εμποδίων. Εμείς οι Έλληνες απλώς ζητάμε να μην μας σβήσουν από το ταξίδι, καταλήγει ο αρθρογράφος.
