Η ιστορική επιτυχία της ΕΔΑ ανέτρεψε τους εκλογικούς σχεδιασμούς αμερικανικής έμπνευσης για τον περιορισμό της και προκάλεσε μεγάλη ανησυχία στο μετεμφυλιακό κράτος. Ετσι, ενεργοποιήθηκαν όλοι οι μηχανισμοί, με προεξάρχουσα την Κεντρική Υπηρεσία Πληροφοριών, την αλήστου μνήμης ΚΥΠ, για να αποτρέψουν τον… κομμουνιστικό κίνδυνο.
Τα πρόσφατα αποχαρακτηρισμένα έγγραφα της ΚΥΠ εκείνης της περιόδου, που δόθηκαν στη δημοσιότητα, παρότι φαίνεται να είναι αποσπασματικά, δίνουν μια αρκετά καθαρή εικόνα του ρόλου της πανίσχυρης -τότε- Υπηρεσίας. Ταυτόχρονα αποτυπώνουν την ανησυχία από την εντυπωσιακή άνοδο της ΕΔΑ στις εκλογές της 11ης Μαΐου 1958
Σε αυτά τα έγγραφα υπάρχουν και οι προτάσεις της ΚΥΠ για να αντιμετωπιστεί η «διόγκωσις του κομμουνισμού» και -όπως φαίνεται- ορισμένες, ιδιαίτερα αυτές που αφορούσαν την καταστολή, έγιναν αποδεκτές από την τότε κυβέρνηση της ΕΡΕ του Κ. Καραμανλή. Ετσι, μετά το εκλογικό αποτέλεσμα ξεκίνησε ένα κύμα διώξεων στελεχών της ΕΔΑ, με αποκορύφωμα τη σύλληψη του τότε διευθυντή της εφημερίδας «Η Αυγή», του Μανώλη Γλέζου. Επίσης, εντάθηκε η τρομοκρατία και αυστηροποιήθηκε η στάση του κράτους απέναντι στους ήδη κρατούμενους.
Πάντως, όλα δείχνουν ότι το πρώτο βήμα για την αύξηση της επιρροής της ΕΔΑ έγινε στις εκλογές της 19ης Φεβρουαρίου 1956. Σε εκείνες τις εκλογές η Αριστερά συνεργάστηκε με έξι κόμματα του κεντρώου χώρου και σχημάτισαν τη Δημοκρατική Ενωση. Αυτή η συνεργασία βοήθησε σημαντικά να βγει η Αριστερά από τον κλοιό «της πολιτικής, ηθικής και οργανωτικής απομονώσεως», που επεδίωκε να την περιορίσει το μετεμφυλιακό κράτος.
Η Δημοκρατική Ενωση κέρδισε το 48,15% των ψήφων αλλά εξαιτίας ενός περίεργου, παραμορφωτικού εκλογικού συστήματος, του λεγόμενου «τριφασικού», η Εθνική Ριζοσπαστική Ενωση (ΕΡΕ) του Κ. Καραμανλή, αν και έλαβε το 47,38% των ψήφων, κέρδισε άνετη κοινοβουλευτική πλειοψηφία, με 165 έδρες.
Το επόμενο διάστημα, πέρα από τη «σύμπραξη με δυνάμεις του αστικού χώρου», η ΕΔΑ ενισχύθηκε και από άλλους παράγοντες. Οπως επισημαίνεται και στο Δοκίμιο Ιστορίας του ΚΚΕ (Β’ τόμος, 1949-1968, «Σύγχρονη Εποχή», σελ. 428-431), σημαντικό ρόλο έπαιξαν η συμμετοχή της Αριστεράς σε κινητοποιήσεις για το Κυπριακό, η διάσπαση του «Κέντρου» και οι αντιπολεμικές-αντιπυρηνικές θέσεις της.
Σε αυτά προστίθεται και η συστηματική ανάδειξη των μεγάλων προβλημάτων του ελληνικού λαού και η διεκδίκηση λύσεων.
Ωστόσο, καθώς η δύναμη της ΕΔΑ αυξανόταν, οι ΗΠΑ, που ασκούσαν ισχυρή, τότε, επιρροή στην Ελλάδα, άρχισαν να ανησυχούν. Σύμφωνα με διάφορες πηγές, επιδίωξαν να περιορίσουν την άνοδο της ΕΔΑ ή τουλάχιστον να εμφανιστεί μειωμένη η εκλογική της δύναμη.
Ο δημοσιογράφος Γιάννης Κάτρης, στο έργο του «Η γέννηση του νεοφασισμού στην Ελλάδα» (εκδόσεις Παπαζήση, Αθήνα 1974), αναφέρει ότι ο Σοφοκλής Βενιζέλος, γιος του Ελευθέριου Βενιζέλου και συναρχηγός με τον Γεώργιο Παπανδρέου του Κόμματος των Φιλελευθέρων, του είχε μιλήσει για την έκφραση δυσαρέσκειας και ανησυχίας από την Ουάσινγκτον για την αναποτελεσματικότητα των εφαρμοζόμενων αστυνομικών μεθόδων στην καταπολέμηση του κομμουνισμού.
Το «λάθος» του 1956
Για να μην επαναληφθεί, όπως φέρεται να έλεγε, σύμφωνα με τον Γ. Κάτρη, ανώτερος υπάλληλος της πρεσβείας, το «λάθος» του 1956, όταν η Δεξιά σώθηκε «από του χάρου τα δόντια», διαμορφώθηκε ένα νέο εκλογικό σύστημα. Το σύστημα αυτό ήταν σχεδιασμένο στα μέτρα της ευνοούμενης παρατάξεως -της Δεξιάς- αλλά ταυτόχρονα ευνοούσε και το δεύτερο κόμμα, που αναμενόταν ότι θα ήταν το Κόμμα των Φιλελευθέρων, πριμοδοτώντας και αυτό με βουλευτικές έδρες σε βάρος των υπολοίπων κομμάτων.
Βασικοί στόχοι ήταν: α) η ενίσχυση του πρώτου κόμματος, β) η αποτροπή δημιουργίας συνασπισμών κομμάτων θέτοντας αυξημένα εκλογικά όρια για την κατάκτηση εδρών και γ) η μείωση των βουλευτών της ΕΔΑ, η οποία προβλεπόταν να έρθει τρίτη.
Για να υλοποιηθεί, όμως, αυτό το σχέδιο χρειαζόταν και η συνεργασία της ηγεσίας του Κέντρου. Ετσι, σύμφωνα με τον Γ. Κάτρη «σε μυστικές συσκέψεις που έγιναν -υπό την αιγίδα της αμερικανικής πρεσβείας- οι Γεώργιος Παπανδρέου και Σοφοκλής Βενιζέλος, έπειτα από πολλές ταλαντεύσεις και πιέσεις, υπέκυψαν και συμφώνησαν» στη διανομή των εδρών της Αριστεράς και των μικρών κομμάτων.
Πάντως, τόσο ο Γεώργιος Παπανδρέου όσο και ο Κωνσταντίνος Καραμανλής σε ξεχωριστές αναφορές τους προέβαλαν ως βασικό στόχο του εκλογικού νόμου την αποτροπή συμπράξεων κομμάτων, η οποία εάν επαναλαμβανόταν, όπως το 1956, θα καθιέρωνε την ΕΔΑ ως ισότιμο συνομιλητή των «εθνικοφρόνων» κομμάτων.
«Κύριος σκοπός του νέου εκλογικού νόμου ήτο η ματαίωσις του Μετώπου, και του ευρύτερου, με την συμμετοχήν των Φιλελευθέρων και του στενωτέρου, με την συμμετοχήν της [κεντρώας] ΠΑΔΕ. Και ο κύριος αυτός σκοπός επετεύχθη», είχε πει σε συνέντευξή του ο Γ. Παπανδρέου (περιοδικό «Εικόνες» τ. 8.9.1958, σελ. 14). Επίσης, ο Κ. Καραμανλής, μιλώντας στην Κοινοβουλευτική Ομάδα της ΕΡΕ, πρόβαλε ότι το νομοσχέδιο «απέτρεπε τας εθνικώς επιβλαβείς συμπράξεις, αι οποίαι νοθεύουν την ζωήν του τόπου και απειλούν το πολίτευμα».
Ομως, οι κάλπες έκρυβαν μεγάλη έκπληξη. Η ΕΔΑ λαμβάνοντας το 24,43% των ψήφων ήρθε δεύτερη και εξέλεξε 79 βουλευτές. Η ΕΡΕ ήρθε πρώτη με 41,17% και εξέλεξε 171 βουλευτές, κατακτώντας το 57% του συνόλου των εδρών! Αντίθετα, η παράταξη του Κέντρου περιορίστηκε στο 20,68% των ψήφων και εξέλεξε μόνο 36 βουλευτές, που αντιστοιχούσαν περίπου στο 12% των εδρών.
«Αμέσως μετά τις εκλογές σημειώθηκαν εκρήξεις και εμπρησμοί σε γραφεία της ΕΔΑ σε επαρχιακές πόλεις και σ’ ένα μόλις εξάμηνο συνελήφθησαν και εκτοπίστηκαν 175 στελέχη της», έγραψε σε άρθρο του (εφ. «Η Καθημερινή» φ. 24.5.2015) ο καθηγητής Σύγχρονης Ιστορίας, Γιάννης Σακκάς.
Κορυφαία εκδήλωση των διώξεων αποτέλεσε η σύλληψη τον Δεκέμβριο του 1958, δεκαεπτά στελεχών της ΕΔΑ, ανάμεσα στους οποίους ήταν ο Μανώλης Γλέζος, τότε διευθυντής της εφημερίδας «Η Αυγή». Οι κατηγορίες αφορούσαν κατασκοπία υπέρ της Σοβιετικής Ενωσης! Ειδικότερα, ο Γλέζος κατηγορήθηκε ότι ήρθε σε επαφή με τον γενικό γραμματέα του ΚΚΕ Κώστα Κολιγιάννη, που βρισκόταν τότε παράνομα στην Ελλάδα.
«Επικίνδυνος διόγκωσις του κομμουνισμού»
Το «σήμα» για αυστηρότερα κατασταλτικά μέτρα είχε δώσει η ΚΥΠ. Μόλις 9 μέρες μετά τις εκλογές (20.5.1958), συντάχθηκε ένα έγγραφο 12 σελίδων, με τον εύγλωττο τίτλο: «Επικίνδυνος διόγκωσις του κομμουνισμού».
Στην αρχή του εγγράφου η ΚΥΠ δηλώνει ότι από το 1953 είναι «ειδικώς ασχολουμένη με τα θέματα του Διεθνούς και Ελληνικού Κομμουνισμού» αλλά… παραπονιέται ότι «δυστυχώς αι διαπιστώσεις και υποδείξεις της δεν εύρον την ενδεικνυόμενην ανταπόκρισιν».
Και παρότι αρχικά αναφέρεται ότι δεν υπάρχει διάθεση κριτικής «επί των έργων και παραλείψεων της Πολιτικής ηγεσίας, των Κρατικών Υπηρεσιών και της Πνευματικής ηγεσίας του Εθνους», και κριτική κάνει σε κυβερνήσεις και στη λειτουργία του κρατικού μηχανισμού και υποδείξεις λήψης μέτρων, κοινωνικών, κατασταλτικών και προπαγανδιστικών.
Μέσα σε όλα δεν λείπουν και οι σκοταδιστικές υπερβολές, με στόχευση το θέατρο και τις πολιτιστικές ανταλλαγές με την τότε Σοβιετική Ενωση.
«Το θέατρον εις πλείστας περιπτώσεις εξυπηρετεί την κομμουνιστικήν προπαγάνδαν και είναι πλείσται αι περιπτώσεις εμφανίσεως επί σκηνής έργων εξυπηρετούντων την κομμουνιστικήν υπόθεσιν», αναφέρεται στο έγγραφο.
«Η ανάπτυξις πνευματικών σχέσεων με το Κομμουνιστικόν στρατόπεδον και ιδιαιτέρως με την Σοβιετικήν Ενωσιν εξυπηρετεί τον κομμουνισμόν. Τα καλλιτεχνικά συγκροτήματα τα μετακαλούμενα εις την Χώραν εξυπηρετούν την κομμουνιστικήν προπαγάνδαν (…)», σημειωνόταν.
Σε άλλο έγγραφο της ΚΥΠ (25 Νοεμβρίου 1958) με τίτλο «Περί της αναπτυσσομένης επικινδύνου κομμουνιστικής δραστηριότητος εν Ελλάδι», η κριτική επεκτείνεται στη Δικαιοσύνη, θεωρώντας ότι «τηρεί ηπίαν τακτικήν [και] λαμβάνει ενίοτε αποφάσεις ωφελούσας τον κομμουνισμόν», στην Εκκλησία επειδή «εν τω συνόλω της τηρεί ουδετέραν στάσιν έναντι του Κομμουνισμού», και στον αστικό Τύπο που «φιλοξενεί πολλάκις φιλοκομμουνιστικά δημοσιεύματα».
Στα κατασταλτικά μέτρα περιλαμβάνονταν, μεταξύ άλλων, η «εξουδετέρωσις των πολιτικών και οργανωτικών στελεχών του ΚΚΕ των δρώντων εις τας ποικιλομόρφους οργανώσεις τούτου εις τα αστικά κέντρα και εις την ύπαιθρον». Επίσης, προτεινόταν η «άμεσος σύλληψις και επανεκτόπισις πάντων των αδειούχων εξορίστων οι οποίοι προεκλογικώς δραστηριοποιήθησαν υπέρ του κομμουνισμού», καθώς και η «απαγόρευσις της κυκλοφορίας παντός εντύπου κομμουνιστικού περιεχομένου».
Σε άλλο έγγραφο, (22 Ιουλίου 1958) γίνονταν προτάσεις ειδικά για τους πολιτικούς κρατούμενους, όπως η διενέργεια μεταγωγών στις φυλακές της Κέρκυρας και της Γυάρου, κατάργηση των οικονομικών επιτροπών των κρατουμένων για την αλληλοστήριξή τους, απαγόρευση κυκλοφορίας Τύπου και βιβλίων στις φυλακές κ.ά.
Ενδιαφέρον παρουσιάζει και η πρόταση για τη δημιουργία «ανωτάτου Κρατικού οργάνου, εγκύρως αρμοδίου και ικανού να δώση πνοή και ενιαίον Εθνικόν παλμόν, ν’ αναλάβη σταυροφορίαν δι’ ενθουσιώδη, συνεχή, εντατικήν και ευρείαν Εθνικήν διαφώτισιν, αντικομμουνιστικήν προπαγάνδα και προβολή του θετικού Κυβερνητικού έργου».
Πιθανόν δεν συστήθηκε επίσημα τέτοιο όργανο.
Ωστόσο, στο Δοκίμιο Ιστορίας του ΚΚΕ (ό.π.) αναφέρεται ότι «ενεργοποιήθηκαν διάφοροι μηχανισμοί του κράτους, ανάμεσά τους μια «άτυπη» επιτροπή». Σε αυτή φαίνεται ότι συμμετείχαν -σύμφωνα με την ίδια πηγή- πρόσωπα που θα έχουν, λίγα χρόνια αργότερα, πρωταγωνιστικό ρόλο στη δικτατορία του 1967, όπως ο δικτάτορας Γεώργιος Παπαδόπουλος, ο «θεωρητικός» Γεώργιος Γεωργαλάς και ο εκδότης της ακροδεξιάς εφημερίδας «Ελεύθερος Κόσμος» Σάββας Κωνσταντόπουλος.
Παρά τις ανησυχίες της ΚΥΠ και της κυβέρνησης της ΕΡΕ, η επιρροή της ΕΔΑ δεν φαινόταν να συνεχίζει με την ίδια δυναμική. Παρ’ όλα αυτά, ενόψει των δημοτικών εκλογών του 1959 η κυβέρνηση άλλαξε το σύστημα εκλογής των δημάρχων, καθιερώνοντας έμμεση εκλογή μέσω των δημοτικών συμβουλίων.
Το νομοσχέδιο ψηφίστηκε από την κοινοβουλευτική πλειοψηφία της ΕΡΕ, όμως το αποτέλεσμα δεν ήταν το αναμενόμενο. Στις εκλογές, σε σύνολο 65 επαρχιακών δήμων και 27 της περιοχής Αθήνας-Πειραιά, οι αντικυβερνητικοί υποψήφιοι κέρδισαν την απόλυτη πλειοψηφία σε 32 δήμους.
Στην Αθήνα και στον Πειραιά χρειάστηκαν επαναλαμβανόμενες ψηφοφορίες μεταξύ των εκλεγέντων δημοτικών συμβούλων στις 7 και 14 Ιουνίου 1959, μέχρις ότου ανακηρυχθούν επίσημα οι νέοι δήμαρχοι, Αγγελος Τσουκαλάς και Παύλος Ντεντιδάκης, αντίστοιχα, οι οποίοι προέρχονταν από την πλευρά της αντιπολίτευσης.
