Η Ιταλία υπήρξε η «Μέκκα» του ντιζάιν της βιομηχανικής εποχής. Η έννοια «ιταλικό μοντέλο» αποτελούσε πιστοποιητικό ποιότητας και καλού γούστου στον σχεδιασμό αυτοκινήτων, ρούχων, παπουτσιών, ακόμη και πλακιδίων για το μπάνιο ή το δάπεδο του σπιτιού. Η ιταλική πρωτοπορία στον σχεδιασμό, όμως, δεν προοριζόταν για την ελίτ, αλλά για τη μαζική βιομηχανική παραγωγή και τη λαϊκή κατανάλωση.
Παρότι η ιταλική «πρωτοπορία» έχει χάσει τα σκήπτρα σε πολλά πεδία, μας έκανε ιδιαίτερη εντύπωση το εξαιρετικά χρηστικό, φιλικό και ανοικτό μοντέλο διαφάνειας που εφαρμόζει η γειτονική χώρα στην παρακολούθηση της ροής των ευρωπαϊκών κονδυλίων Συνοχής προς τους τελικούς αποδέκτες τους, περιφέρειες, επαρχίες, δήμους, πόλεις και κωμοπόλεις. Παρουσιάστηκε στη διάρκεια σεμιναρίου που παρακολουθήσαμε στο Μιλάνο. Το OpenCoesione (https://opencoesione.gov.it/it/) είναι ιστότοπος που λειτουργεί με ευθύνη του πρωθυπουργικού γραφείου της Ιταλίας. «Για μια καλύτερη αξιοποίηση των αναπτυξιακών πόρων. Βρείτε, ακολουθήστε, πιέστε προς τα μπρος» είναι το μότο με το οποίο συστήνεται στο κοινό η άψογα σχεδιασμένη ιστοσελίδα, διαδραστική μέχρι τελευταίας λεπτομέρειας.
Δεν ισχυριζόμαστε ότι οι αριθμοί και οι επίσημες στατιστικές λένε πάντα την αλήθεια και αποδίδουν την ουσία για τα αποτελέσματα των χρηματοδοτήσεων, αλλά μια αξιόπιστη πλατφόρμα παρακολούθησης της ροής των κονδυλίων είναι ένα στοιχειώδες βήμα διαφάνειας και λογοδοσίας. Στο «ιταλικό μοντέλο», το OpenCoesione, μπορούμε να μάθουμε τα εξής:
Από την εκκίνηση των πολιτικών συνοχής, το 2000, η Ιταλία έχει επενδύσει 354 δισ. ευρώ, από τα οποία 291 δισ. έχουν προέλθει από τα ευρωπαϊκά ταμεία. Από αυτά τα ποσά έχουν «ακτινογραφηθεί» 193,4 δισ. ευρώ που αντιστοιχούν σε 1.817.138 μικρά και μεγάλα έργα, τα τελευταία 26 χρόνια. Ολοκληρωμένα είναι μόλις το 28%, προγραμματισμένα το 8%, ανοικτά το 56%, ενώ το 8% των έργων δεν έχουν ξεκινήσει.
Στην περίοδο 2021-2027 η Ιταλία θα διοχετεύσει σε έργα συνοχής 85,6 δισ. που θα καταλήξουν σε 126.989 προγράμματα. Ενα χρόνο πριν τελειώσει η τρέχουσα περίοδος, έχει ολοκληρωθεί μόλις το 1% των έργων. Το 64% είναι ανοικτά, το 30% δεν έχει καν ξεκινήσει.
Πού πάνε τα 85,6 δισ. ευρώ; Το «ιταλικό παρατηρητήριο» μας δίνει αρκετές διαφορετικές κατανομές. Μία μας πληροφορεί ότι 45 δισ. ευρώ πάνε σε υποδομές, 20,2 δισ. σε προμήθεια αγαθών και υπηρεσιών, 12,2 δισ. σε επιδοτήσεις επιχειρήσεων, 2,8 δισ. σε επιδοτήσεις πολιτών και 5 δισ. σε κεφαλαιακές εισφορές. Η κατανομή σε τομείς της οικονομίας δείχνει ότι τη μερίδα του λέοντος την παίρνουν οι μεταφορές (29%), ακολουθούμενες από το περιβάλλον (13%), την ανταγωνιστικότητα επιχειρήσεων (12%), την κοινωνική ένταξη και την υγεία (9%), την απασχόληση (8%).
Αλλά, επειδή είναι γνωστό ότι η Ιταλία περιλαμβάνει «δύο Ιταλίες», ακραία άνισες, η OpenCoesione ρίχνει ξεχωριστό φως στην αναπτυγμένη βορειοκεντρική χώρα και στη μειονεκτούσα νότια, για να δούμε αν τα κονδύλια συνοχής προσπαθούν να κλείσουν το χάσμα. Η βόρεια χώρα, από το Λάτσιο και πάνω, με πληθυσμό 35 εκατ. και κατά κεφαλή ΑΕΠ 35.000 ευρώ, χρηματοδοτείται με 31 δισ. ευρώ, έναντι 51,2 δισ. ευρώ που διοχετεύονται στη νότια Ιταλία (μαζί με Σαρδηνία) των 19 εκατ. κατοίκων με κατά κεφαλή ΑΕΠ 19.000 ευρώ. Φτάνει το πλεονέκτημα των 20 δισ. ευρώ υπέρ του φτωχού νότου για να κλείσει η ψαλίδα; Θα κριθεί εκ του αποτελέσματος.
Το μικροσκόπιο –ή τηλεσκόπιο– του «ιταλικού μοντέλου» διαφάνειας μπορεί να φωτίσει περισσότερες λεπτομέρειες, αν, για παράδειγμα, θέλει να μάθει κανείς τι προγράμματα χρηματοδοτούνται στην πόλη του, στο χωριό του. Αν θέλουμε να δούμε τι συμβαίνει στη λεγόμενη «Μεγάλη Ελλάδα», με την οποία έχουμε ιστορική μακρινή σχέση, και πάμε στις Συρακούσες της Σικελίας, πατρίδα του Αρχιμήδη, μαθαίνουμε πως χρηματοδοτούνται με 315 εκατ. για 385 έργα συνοχής. Το μεγαλύτερο μέρος τους, 122 εκατ. ευρώ, πάει σε έργα βιολογικού καθαρισμού ή ανάπλασης περιβάλλοντος που έχει πληγεί από δασικές πυρκαγιές. Δυστυχώς, ούτε ένα έργο δεν έχει ολοκληρωθεί. Το 99% είναι ανοικτά ή δεν έχουν καν ξεκινήσει.
Το… ελληνικό μοντέλο αδιαφάνειας
Οπως φαίνεται από τα στοιχεία που παραθέσαμε, μπορεί το OpenCoesione να μην έχει κάνει… πλουσιότερους τους Ιταλούς, αλλά τουλάχιστον τους προσφέρει την ευκαιρία αξιολόγησης των κρατικών αρχών για τον τρόπο που χειρίζονται τα κονδύλια. Προφανώς, κι άλλες χώρες της Ε.Ε. διαθέτουν παρόμοια συστήματα παρακολούθησης, ενώ η Ευρωπαϊκή Επιτροπή διαθέτει την πλατφόρμα https://cohesiondata.ec.europa.eu/, η οποία, αν και πολύ δύσχρηστη, οδηγεί σε μια κατά χώρα, περιφέρεια και δήμο παρακολούθηση των έργων. Στην ιστοσελίδα ΕΣΠΑ 2021-2027 του δικού μας υπουργείου Εθνικής Οικονομίας βρίσκει μεν κανείς τα βασικά δεδομένα των προγραμμάτων συνοχής, αλλά στη γεωγραφική κατανομή τους μόνο ενδεικτικά έργα παρατίθενται. Αν επιδιώξει κανείς εξειδίκευση, π.χ. αναζητώντας τι προβλέπεται για την «αστική ανάπτυξη» στην ταλαιπωρημένη Θεσσαλία, η πλατφόρμα θα του απαντήσει: «Δεν βρέθηκαν αποτελέσματα με τα κριτήρια που επιλέξατε».
■ Το δημοσίευμα αυτό έχει παραχθεί στο πλαίσιο του έργου EuSEE (πολιτικές συνοχής της Ε.Ε. στη ΝΑ Ευρώπη) το οποίο συγχρηματοδοτείται από την Ευρωπαϊκή Ενωση. Οι απόψεις και θέσεις που διατυπώνονται σε αυτό εκφράζουν μόνο τον/τη συντάκτη/ρια, δεν αντικατοπτρίζουν απαραίτητα εκείνες της χορηγούσας αρχής και η Ευρωπαϊκή Ενωση δεν φέρει καμία ευθύνη γι’ αυτές.
■ Συντελεστές του «Παρατηρητηρίου Συνοχής» της «Εφ.Συν.» είναι οι Χριστίνα Κοψίνη, Αλέξανδρος Χασάνι, Γιάννης Κιμπουρόπουλος.
