Είναι η Ολυμπιάδα της σύγχρονης τέχνης, η Μπιενάλε Βενετίας, η παλαιότερη και κορυφαία διεθνής εικαστική διοργάνωση που με μοναδικό τρόπο συνδυάζει το status, την καλλιτεχνική πρωτοπορία, την κοσμική λάμψη και την πολιτική διαμάχη. Δεν είναι μόνο τα εθνικά περίπτερα που συναγωνίζονται σε άποψη και καινοτομία, οι καταξιωμένοι και ανερχόμενοι καλλιτέχνες που θα συζητηθούν την επόμενη μέρα, το κύρος των βραβείων με έμβλημα το λιοντάρι της Βενετίας.
Είναι το τριήμερο ανοιξιάτικο πάρτι των εγκαινίων με το Αperol να ρέει, καθώς διευθυντές μουσείων, γκαλερίστες, επιμελητές, έμποροι τέχνης και δημιουργοί συγχρωτίζονται στα Giardini και στα δαιδαλώδη στενά των καναλιών, αποφασίζοντας για τις εικαστικές τάσεις και συνεργασίες που θα επικρατήσουν. Με δεδομένο ότι τα περίπτερα είναι «εθνικά» και ότι η τέχνη είναι μια πρόταση πολιτική, αναπόφευκτα η Μπιενάλε γίνεται πεδίο πολιτικών αντιπαραθέσεων, που θα συζητηθούν επίσης την επόμενη μέρα. Δεν εκπλήσσει λοιπόν που από τη μια η επιστροφή της Ρωσίας στη Βενετία για πρώτη φορά μετά την εισβολή στην Ουκρανία και από την άλλη η συμμετοχή του Ισραήλ ταράζουν τα νερά της «Γαληνοτάτης» στη φετινή 61η διοργάνωση, που ανοίγει τις πύλες της στις 9 Μαΐου (προεγκαίνια 6 έως 8/5) και θα διαρκέσει έως τις 22 Νοεμβρίου.
Ουκρανία και Ρωσία
Εν καιρώ πολέμου, το μπιεναλικό κλίμα είναι τεταμένο. Από τη στιγμή που ανακοινώθηκε στις 4 Μαρτίου η συμμετοχή της Ρωσίας, ανάμεσα στα 99 εθνικά περίπτερα, ο υπουργός Εξωτερικών της Ουκρανίας Andrii Sybiha και η αναπληρώτρια υπουργός Πολιτισμού Tetyana Berezhna κάλεσαν τη διοργάνωση να αναθεωρήσει, υποστηρίζοντας ότι δεν πρέπει να μετατραπεί σε «σκηνή ξεπλύματος εγκλημάτων πολέμου». Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή απειλεί να αναστείλει την επιχορήγηση 2 εκατομμυρίων ευρώ προς την Μπιενάλε εάν η έκθεση της Ρωσίας πραγματοποιηθεί, ενώ μια ανοιχτή επιστολή διαμαρτυρίας με χιλιάδες υπογραφές διακινείται στο διαδίκτυο με αποδέκτη τον πρόεδρο της Μπιενάλε, Πιετράντζελο Μπουταφουόκο. Ο ίδιος ο θεσμός απαντάει ότι απορρίπτει κάθε μορφή αποκλεισμού ή λογοκρισίας του πολιτισμού και της τέχνης, παρουσιάζοντας τη Βενετία ως χώρο διαλόγου, ανοιχτότητας και καλλιτεχνικής ελευθερίας.
Στο περίπτερό της η Ρωσία προγραμματίζει φέτος το αφιέρωμα «The Tree is Rooted in the Sky» (Το δέντρο έχει τις ρίζες του στον ουρανό), που δεν βασίζεται μόνο στην εικαστική δημιουργία, αλλά περιγράφεται ως ένα «φεστιβάλ» με τη συμμετοχή περισσότερων από 50 καλλιτεχνών, ποιητών και μουσικών, όχι μόνο από τη Ρωσία αλλά και από χώρες όπως η Αργεντινή, η Βραζιλία, το Μάλι και το Μεξικό. Οσο για το ουκρανικό περίπτερο, θα παρουσιάσει το έργο «Security Guarantees» (Εγγυήσεις Ασφαλείας), εστιάζοντας στην έλλειψη ασφάλειας, ένα γλυπτό ελάφι της Zhanna Kadyrova που «φυγαδεύτηκε» από το μέτωπο του πολέμου.
Ισραήλ
Το Ισραήλ θα εκπροσωπηθεί από τον γλύπτη Belu-Simion Fainaru με το έργο «The Rose of Nothingness», ο οποίος τάσσεται υπέρ του διαλόγου αντί του αποκλεισμού, εν μέσω έντονων αντιδράσεων και εκκλήσεων για μποϊκοτάζ: περισσότεροι από 200 καλλιτέχνες και επιμελητές (μέσω της συλλογικότητας Art Not Genocide Alliance – ANGA) έχουν υπογράψει επιστολή ζητώντας τον αποκλεισμό του Ισραήλ, κατηγορώντας την Μπιενάλε πως παρέχει «θεσμική υποστήριξη» σε έναν πόλεμο που ξεκίνησε εναντίον των Παλαιστινίων και συνεχίζεται στο Ιράν.
Oι φουρτούνες, όμως, δεν σταματούν εδώ. Η 61η Μπιενάλε Βενετίας θα πραγματοποιηθεί χωρίς την καλλιτεχνική διευθύντριά της, την Καμερουνο-Ελβετή επιμελήτρια Koyo Kouoh (υπήρξε διευθύντρια του Zeitz Museum of Contemporary Art Africa στο Κέιπ Τάουν της Νότιας Αφρικής), η οποία έφυγε πρόωρα από τη ζωή το 2025, σε ηλικία 57 ετών. Είχε ωστόσο σχεδιάσει την κεντρική διεθνή έκθεση με τίτλο «In minor keys» (Σε μικρά κλειδιά) και το θεωρητικό υπόβαθρο και είχε επιλέξει τους 111 καλλιτέχνες που θα την πλαισιώσουν. Το όραμά της θα πραγματοποιηθεί τώρα με τη συμβολή της ομάδας της: Gabe Beckhurst Feijoo, Marie Hélène Pereira και Rasha Salti (σύμβουλοι), Siddhartha Mitter (αρχισυντάκτρια) και Rory Tsapayi (βοηθός έρευνας). Ενα όραμα που έχει αφρικανική δύναμη, όπως σχολιάζει ο πρόεδρος της Μπιενάλε Βενετίας Πιετράντζελο Μπουταφουόκο, φέροντας στο προσκήνιο «τη χαρά της αυθεντικής τέχνης, που μοιάζει τόσο πιστά με την πραγματική ζωή».
Είναι μια έκθεση «διαποτισμένη από πνεύμα, με μια ιερότητα που τοποθετεί το άτομο, τον άνθρωπο στην καρδιά των πραγμάτων, ανακαλύπτοντας ξανά την αίσθηση του να είσαι στον κόσμο, αποκτώντας ξανά την αίσθηση της αναλογίας σε σχέση με όλα τα γήινα στοιχεία και κοιτάζοντας για άλλη μια φορά τον ουρανό». Ετσι, το ταξίδι της Koyo Kouoh «επανεκτιμά τις ανθρώπινες σχέσεις, ξεκινώντας από τις αυλές των ανθρώπων, επανεκτιμά τα μικρά πράγματα, που είναι επίσης σπουδαία, αναγνωρίζει ότι η μεγαλύτερη ευτυχία βρίσκεται στη χρήση των ίδιων μας των χεριών – μια αποκάλυψη που μας φέρνει πίσω στη Γη, στο σώμα μας και στις αισθήσεις μας. Σε μια ταπεινότητα απέναντι σε ό,τι είναι μεγαλύτερο από εμάς και σε ό,τι δεν μπορούμε να εξηγήσουμε παρά μόνο να διαισθανθούμε».
Οι 111 προσκεκλημένοι της έκθεσης -μεταξύ των οποίων μεμονωμένοι δημιουργοί, συνεργατικά δίδυμα, συλλογικότητες και οργανισμοί με επικεφαλής καλλιτέχνες- προέρχονται από πολλές γεωγραφικές περιοχές, όπως Σαλβαδόρ, Ντακάρ, Σαν Χουάν, Βηρυτός, Παρίσι, Νάσβιλ για παράδειγμα, αλλά οι απόψεις και οι πρακτικές τους συγκλίνουν, με έμφαση στην εφευρετικότητα και τον πειραματισμό με τα υλικά και τις οραματικές ιδέες.
Τα εννοιολογικά μοτίβα των «Μικρών κλειδιών» προήλθαν από μια δεξαμενή τέχνης που δρα βαθιά στην ψυχή και στο μυαλό και έχουν στο επίκεντρο τα «ιερά» του πνεύματος και του σώματος -πομπές, χορογραφίες, συγκεντρώσεις- και τα «σχολεία», δηλαδή χώρους μάθησης και αναγέννησης όπου η ενέργεια και οι πόροι κατευθύνονται προς έναν κοινωνικό σκοπό. Στα έργα μπορεί να υπάρχουν λογοτεχνικές αναφορές στην Τόνι Μόρισον ή στον Γκαμπριέλ Γκαρσία Μάρκες, ενώ αναδύονται ζητήματα όπως η αυτονομία από τις δυνάμεις της αγοράς, η φυτεία, ο αποικιακός οικισμός, η περιβαλλοντική καταστροφή και η γεωλογική μνήμη. «Η έκθεση τελικά αναλογίζεται τη δυνατότητα να απομακρυνθούμε από την εγκυκλοπαιδική παρόρμηση και να δημιουργήσουμε χώρο για ανάπαυση, στοχασμό και εμβάθυνση», υπογραμμίζουν οι διοργανωτές.
Η ελληνική συμμετοχή
Ποια είναι η θέση του Ανδρέα Αγγελιδάκη, του καλλιτέχνη που θα εκπροσωπήσει την Ελλάδα στην 61η Μπιενάλε Βενετίας, για τα αιτήματα αποκλεισμού χωρών από τη φετινή διοργάνωση; Ο ίδιος είχε δηλώσει πριν από λίγο καιρό, στην παρουσίαση του ελληνικού περιπτέρου, στο Onassis Ready, πως έχει σκεφτεί πολύ σοβαρά το θέμα: «Είμαι εναντίον αποκλεισμού περιπτέρων από διοργανώσεις – αν ήταν έτσι, δεν θα έπρεπε ποτέ να συμμετέχει η Αμερική. Το να απαγορεύσω σε καλλιτέχνη να έχει φωνή σε ένα περίπτερο δεν θα το κάνω ποτέ. Θα έπρεπε να απαγορεύεται η αμερικανική συμμετοχή με όσα συμβαίνουν σήμερα…».
Εικαστικός και αρχιτέκτονας, με ελληνική και νορβηγική καταγωγή, με σπουδές στο Southern California Institute of Architecture στο Λος Αντζελες, στο Columbia University της Νέας Υόρκης και με διεθνή παρουσία σε σημαντικούς θεσμούς, ο Ανδρέας Αγγελιδάκης θα μετατρέψει το ελληνικό περίπτερο σε ένα «δωμάτιο απόδρασης» με την εγκατάστασή του «Escape Room», επαναπροσδιορίζοντας το πλατωνικό σπήλαιο στον κόσμο της οθόνης και της μετα-αλήθειας σε συνάρτηση με την άνοδο του εθνικιστικού λαϊκισμού και με αιχμές κατά Τραμπ.
Αφετηρία του έργου είναι το 1934: η χρονιά που οι ναζί ξεκίνησαν τους διωγμούς κατά των ομοφυλόφιλων, ο Χίτλερ και ο Μουσολίνι συναντιούνται για πρώτη φορά στη Βενετία στον απόηχο των σαρωτικών εκλογικών νικών τους, όπου παράλληλα εγκαινιάζονται δύο νέα περίπτερα στην Μπιενάλε – της Αυστρίας και της Ελλάδας. Από εκεί ο 58χρονος καλλιτέχνης αρχίζει το ταξίδι διερεύνησης της ζωής του ελληνικού περιπτέρου σε σχέση με ιστορίες που δεν έγιναν Ιστορία.
«Τα εθνικά περίπτερα των Giardini σχεδιάστηκαν για να επικοινωνήσουν τις πολιτικές πεποιθήσεις των κυβερνήσεων που τα ανήγειραν σε εκείνη την ιστορική συγκυρία. Σήμερα στέκουν ως παγωμένα φασιστικά και/ή αποικιοκρατικά σπήλαια, παγιδευμένα σε ένα περιβάλλον που έχει ταυτιστεί με τη διερεύνηση των πολιτικών επιλογών και των συνεπειών τους, καθώς και την ακόλουθη μετατροπή τους σε τέχνη. Κάθε περίπτερο συνιστά έναν μηχανισμό αλήθειας –όπως ακριβώς και οι μηχανισμοί στην αλληγορία του πλατωνικού σπηλαίου– ο οποίος σήμερα θυμίζει μια φαντασμαγορία του παγκόσμιου τραμπισμού: εάν αντικαταστήσουμε το σπήλαιο με την οθόνη, αυτό που απομένει είναι η κάθε έκφανση του MAGA (Make America Great Again) ως μια σκηνοθεσία του φασισμού εν έτει 2025», επισημαίνει ο Αγγελιδάκης.
Επιμελητής της ελληνικής συμμετοχής είναι ο Γιώργος Μπεκιράκης. Εθνικός επίτροπος, ο Μητροπολιτικός Οργανισμός Μουσείων Εικαστικών Τεχνών Θεσσαλονίκης-MOMUS.
