Η «Νέα Κριτική Θεωρία και Πράξη» είναι ένας όρος που αναφέρεται κυρίως σε ένα ελληνικό ακαδημαϊκό και πνευματικό ιδεολογικό κίνημα, το οποίο συγκροτήσαμε μεθοδικά επί σειρά ετών, αλλά απόκτησε μια ξεχωριστή τάση-μορφή από τα μέσα της δεκαετίας του 1990 και μετά. Δεν πρέπει να συγχέεται με την «Κριτική Θεωρία» της Σχολής της Φρανκφούρτης (Adorno, Horkheimer, Marcuse, Habermas), αν και έχει επιρροές από αυτήν. Είναι μια ιδιαίτερη προσέγγιση, που επιχειρεί να ανανεώσει τον ριζοσπαστικό και γενικότερα απελευθερωτικό πολιτικό και κοινωνικό προβληματισμό.
Κύρια χαρακτηριστικά και ιδέες
● Κριτική του υπαρκτού σοσιαλισμού και της ιστορικής Αριστεράς:
Αρνείται τη σταλινική παράδοση, αλλά και τη σοσιαλδημοκρατία και τον δεξιό ευρωκομμουνισμό. Θεωρεί ότι η Αριστερά χρειάζεται ριζική αναθεώρηση πέρα από τις παραδοσιακές ιδεολογίες.
● Εμφαση στη δημοκρατία και την αυτονομία:
Υποστηρίζει μια αυθεντική δημοκρατία (απευθείας, άμεση, συμμετοχική) και την αυτονομία του ατόμου και των κοινοτήτων, συνδυάζοντας στοιχεία από τον ελευθεριακό σοσιαλισμό, τoν πλουραλισμό με βάση ένα νέο κοινωνικό συμβόλαιο ειρηνικής ανθρώπινης συμβίωσης.
● Διεκδικεί την κληρονομιά μιας «ελευθεριακής – σοσιαλιστικής δημοκρατικής» Πολιτείας:
Προτείνει ένα πολίτευμα που συνδυάζει ισχυρούς δημοκρατικούς θεσμικούς ελέγχους, αυτοδιοίκηση και κοινωνικοποίηση της οικονομίας, χωρίς υποχρεωτικά κεντρικό σχεδιασμό, ο οποίος όπου εφαρμόστηκε συνδέθηκε στενά με την ανάδυση και την κυριαρχία της νομενκλατούρας.
● Απόρριψη του εθνικισμού:
Κριτική και προς τις εθνικιστικές επιδράσεις της Αριστεράς, αλλά και γενικότερα τις εθνικιστικές τάσεις στην Ελλάδα και διεθνώς, με στόχο μια ένωση πάνω από τα έθνη-κράτη.
● Στηρίζεται σε μια πολυεπίπεδη και συνθετική προσέγγιση:
Επικεντρώνεται στις πολλαπλές μορφές καταπίεσης (τάξη, φύλο, φυλή, περιβάλλον) και στη διεπιστημονική και τη διαθεματική κριτική μελέτη τους.
● Σύνδεση θεωρίας και πράξης:
Δεν περιορίζεται σε αυστηρά ακαδημαϊκά πλαίσια, αλλά επιζητεί να συνδεθεί με κοινωνικά κινήματα, αγώνες και πειράματα αυτοοργάνωσης (π.χ. κίνημα αντιπαγκοσμιοποίησης, κινήματα βάσης, κοινωνικά εργαστήρια, αυτόνομες κοινότητες).
Ετσι, η «Νέα Κριτική Θεωρία και Πράξη» προσπαθεί να συμβάλει στη θεωρητική ανανέωση της Aριστεράς (ελληνικής και διεθνούς), στον διάλογο για τη μετα-σοσιαλιστική κοινωνία και στη σύνδεση της πολιτικής θεωρίας με σύγχρονες προκλήσεις (παγκοσμιοποίηση, περιβαλλοντική κρίση, κρίση της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας κ.ά.). Η κριτική της δε του πρώην υπαρκτού σοσιαλισμού είναι πλέον δομική, συγκροτησιακή της σύγχρονης ανθρωπιστικής αντίληψης του σοσιαλισμού που προτάσσει. Η θέση αυτή οδηγεί σε μια κοινή ριζοσπαστική και κριτική βάση, με προέλευση έναν ριζοσπαστικό, αριστερό, αλλά αντι-δογματικό χώρο.
Βασικό στοιχείο της όλης αυτής προσέγγισης είναι μια διαρκής κριτική, τόσο στον υπαρκτό σοσιαλισμό όσο και στον καπιταλισμό, με έμφαση στην αυτονομία, την ελευθερία και την ηθική διάσταση της πολιτικής.
Με προτάσεις μάλιστα για νέες πολιτείες (με έμφαση στον αυτοπροσδιορισμό της κοινωνίας των πολιτών, σύμφωνα και με το πνεύμα των ιστορικών αναλύσεων του Γκράμσι) και για νέα οικονομικά μοντέλα, προσπαθεί συστηματικά να εμβαθύνει στη φιλοσοφική και ηθική βάση μιας ριζοσπαστικής δημοκρατίας.
Ετσι εισηγείται μια δυναμική σύλληψη της δημοκρατίας, μια διαδικασία διαρκής και όχι ως μια κατάληξη. Πρόκειται για μια διαρκή δυναμική κατάσταση-διαδικασία αυτομεταρρύθμισης και αλλαγής της δημοκρατίας προς ανθρωπινότερες πάντοτε μορφές διαβίωσης και εξουσίας, με επίκεντρο τον άνθρωπο, και πάντοτε ως απόρροια της συνειδητής δράσης του.
Το κεντρικό περιεχόμενο της όλης θεωρητικοποίησης της «Νέας Κριτικής Θεωρίας και Πράξης» επικεντρώνεται στις έννοιες:
● «Φιλοσοφία της δημιουργικότητας», με βάση την ιδέα ότι η πολιτική και η ιστορία δεν καθορίζονται από άτεγκτους νόμους, αλλά από τη δημιουργική πράξη, την ελευθερία και τη δυνατότητα του νέου, εννοείται πάντοτε σε συγκεκριμένες ιστορικοκοινωνικές συνθήκες.
● «Ηθική της Α-τέλειας, Μη Τελεολογίας» (: των μη τελεολογικών θέσεων και αντιλήψεων):
Αρνηση ουτοπικών τελεολογιών και αποδοχή της ανολότητας (: όχι στην επιβολή της ολότητας, τη δικτατορία της ολότητας) και πρόταξη της διαδικασίας ως βάση για μια πιο αυθεντική κοινωνία.
Αυτά τα θέματα αλληλεπιδρούν άμεσα με την αναζήτηση της «Νέας Κριτικής Θεωρίας και Πράξης» για μια μη τελειωμένη (achevée) κατά τον Αντόρνο, γενικά, και ειδικότερα για μια μη μονογραμμική αντίληψη, σύμφωνα με την ΤΙΝΑ: μια μη αυταρχική, αυτονομητική πολιτική.
● Κριτική του εθνικισμού και του εθνικού κράτους:
Η ριζική κριτική στον εθνικισμό και το έθνος-κράτος ως μορφές αυταρχικής κοινωνικής οργάνωσης: αυτή η θέση είναι βασική στη «Νέα Κριτική Θεωρία…», η οποία απορρίπτει τον εθνικισμό ως πλαίσιο πολιτικής σκέψης και πράξης, προκρίνοντας ένα ανοιχτό και πανανθρώπινο πλαίσιο-ορίζοντα σκέψης και πράξης στην εποχή της παγκοσμιοποίησης.
* Συνταξιούχος καθηγητής Φιλοσοφίας της Τέχνης και του Πολιτισμού
