«Κάθε φορά που αδικείται ένας άνθρωπος, ο Χριστός ξανασταυρώνεται»

Υπάρχουν έργα που επιστρέφουν στη σκηνή για να τιμηθούν, να τα ξαναθυμηθούμε, να υπάρξουν ξανά. Και υπάρχουν έργα που επιστρέφουν επειδή δεν τελείωσαν ποτέ. Το «Ο Χριστός ξανασταυρώνεται» του Νίκου Καζαντζάκη ανήκει ξεκάθαρα στη δεύτερη κατηγορία. Ενα έργο που δεν μιλά για πίστη, αλλά για εξουσία· όχι για θρησκεία, αλλά για τον φόβο· όχι για το παρελθόν, αλλά για μια κοινωνία που συνεχίζει να ψάχνει ποιον θα αποκλείσει για να αισθανθεί ασφαλής: τον αδύναμο, τον μετανάστη, τον πιο φτωχό. Ισως όμως και τον διαφορετικό ή όποιον απλώς διαφωνεί, αμφισβητεί, δεν ετεροκαθορίζεται.

Ο Μάνος Καρατζογιάννης αποφάσισε να ανεβάσει αυτό το έργο στο θέατρο, 72 χρόνια μετά την κυκλοφορία του στην Ελλάδα (αρχικά κυκλοφόρησε στη Νορβηγία και στη Γαλλία και τρία χρόνια αργότερα, το 1954, στην Ελλάδα).

«Το 1957, χρόνο εκδημίας του Καζαντζάκη, ο Τσέχος συνθέτης Bohuslav Martinů το διασκεύασε σε όπερα με τον τίτλο “Το ελληνικό πάθος”. Την ίδια χρονιά, ο Ζυλ Ντασσέν το μεταφέρει στον κινηματογράφο με τον τίτλο “Αυτός που πρέπει να πεθάνει”. Οι New York Times στην κριτική τους ύμνησαν τον Καζαντζάκη, αναφέροντας ότι πλέον δεν είναι τοπικός ή εθνικός συγγραφέας, αλλά ένας παγκόσμιος καλλιτέχνης. O Derek Carver βάσισε στο ομώνυμο βιβλίο το ραδιοφωνικό θεατρικό του έργο “Ουκ ήλθον βαλείν ειρήνην” (Not to Send Peace) που ακούστηκε στη συχνότητα του BBC, ενώ διασκευασμένο σε θεατρική παράσταση ανέβηκε στη Γαλλία, στο Βέλγιο, στη Νορβηγία, στη Σουηδία, στην Αμερική. Πριν από εβδομήντα χρόνια ανέβηκε για πρώτη φορά στο θέατρο του Πεδίον του Αρεως από το “Ελληνικό Λαϊκό Θέατρο” του Μάνου Κατράκη (στη μνήμη του οποίου είναι αφιερωμένη η παράστασή μας) σε σκηνοθεσία Τάκη Μουζενίδη. Το 1975 γίνεται τηλεοπτική σειρά στην ΕΡΤ από τον Βασίλη Γεωργιάδη. Τελευταίο θεατρικό ανέβασμα στην Αθήνα από τον Κοραή Δαμάτη το 2005» μας λέει ο Μάνος Καρατζογιάννης.

Ο ίδιος πήρε τα δικαιώματα από τον εκδοτικό οίκο Διόπτρα, που έχει επανακυκλοφορήσει όλα τα βιβλία του Καζαντζάκη και μάλιστα σε εξαιρετικές εκδόσεις, με νέα γραμματοσειρά, ειδική, που δημιουργήθηκε από την αρχή σύμφωνα με τα όσα ήθελε ο ίδιος ο συγγραφέας («Δεν έχω λόγια να ευχαριστήσω τη “Διόπτρα” και την Αλεξάνδρα Αυγερινού που μας εμπιστεύτηκε» λέει ο Μάνος) και το έργο ανεβαίνει στο θέατρο “Σταθμός” με έναν εξαιρετικό 11μελή θίασο, όπου έχουν καταφέρει όλοι να βγάλουν τον καλύτερο εαυτό τους ερμηνευτικά. Η αλήθεια είναι πως η παράσταση ήταν πολύ καλύτερη από αυτό που περιμέναμε να δούμε, με τον ίδιο τον Μάνο να κρατάει τον ρόλο του «Μανωλιού/Χριστού», ενώ έχει και τη σκηνοθεσία και τη διασκευή.

«Το κείμενο διερευνά ποιος είναι ο “εσταυρωμένος” στη σύγχρονη κοινωνία, δίνοντας έμφαση ότι κάθε άδικα πληττόμενος -πρόσφυγας, φτωχός ή διαφωνών- αντιστοιχεί σε μια νέα μορφή σταύρωσης, ενώ η αδικία θεωρείται σύμφωνα με τη συζήτηση ως επαναλαμβανόμενο σύμβολο της σταύρωσης του Χριστού. Το έργο του Καζαντζάκη προσλαμβάνεται ως αρχετυπικό και καταδεικνύει πώς η κοινωνία τιμωρεί την αλληλεγγύη και την απόκλιση, μετατρέποντας τη δημόσια δράση σε ρίσκο· σήμερα η αλληλεγγύη τείνει να περιορίζεται στην ιδιωτική σφαίρα και να σπανίζει στη δημόσια ζωή, ενώ μονάδες δεν αρκούν για κοινωνική αλλαγή. Η καθημερινότητα περιγράφεται ως “σιωπηλός εμφύλιος” με έντονο θυμό, καχυποψία και βίαιες αντιδράσεις που ενισχύονται από το διαδίκτυο και το φαινόμενο του “cancel”, όπου ο δημόσιος λόγος γρήγορα διαγράφει ή κατακεραυνώνει τον άλλο» μας λέει ο σκηνοθέτης. «Ταυτόχρονα, ο πρόσφυγας, ο φτωχός, ο αδύναμος, εκείνος που δεν έχει φωνή ή περισσεύει από το κυρίαρχο αφήγημα, αναδεικνύεται εδώ ως ο σύγχρονος “εσταυρωμένος”, σε μια εποχή όπου το νοιάξιμο για τον άλλο σπανίζει στη δημόσια ζωή, η συλλογικότητα υποχωρεί και ο φόβος του άλλου γίνεται πρώτη ύλη πολιτικής και μιντιακής εκμετάλλευσης».

«Στην Ελλάδα δεν έχουμε περάσει Διαφωτισμό»

Στη νέα του σκηνική εκδοχή, ο σκηνοθέτης και πρωταγωνιστής δεν επιχειρεί να «επικαιροποιήσει» το έργο – δεν χρειάζεται. Αντιθέτως, φωτίζει την ήδη υπάρχουσα αγριότητά του: μια κοινότητα που τιμωρεί την αλληλεγγύη, μια εξουσία που ντύνεται ηθική και μια αλήθεια που κραυγάζει: το κέρδος και ο αδηφάγος καπιταλισμός περιγράφονται ως παράγοντες λήθης της ταυτότητας και αποδυνάμωσης της συλλογικής ηθικής, με την ηθική να γίνεται όλο και πιο ατομική επιλογή αντί για συλλογική αξία που διαμορφώνεται από παιδεία και κοινότητα.

Το έργο του Καζαντζάκη καταδεικνύει πώς η κοινωνία τιμωρεί την αλληλεγγύη και την απόκλιση

«Οποιοσδήποτε αδικείται είναι ο εσταυρωμένος. Κάθε φορά που αδικείται ένας άνθρωπος, ο Χριστός ξανασταυρώνεται. Και αυτή η αδικία παίρνει διάφορες μορφές. Υπάρχουν οι άνθρωποι που δεν έχουν φωνή, που γίνονται εικόνα σε ειδήσεις ή ούτε καν εικόνα – απλά βλέπουμε έναν καπνό πάνω από μία πόλη σε πόλεμο. Υπάρχουν άνθρωποι που δεν τους δίνεται βήμα, είτε διαφωνούν, έχουν διαφορετική άποψη. Στην Ελλάδα ειδικά, επειδή δεν έχουμε περάσει Διαφωτισμό, δεν έχουμε μάθει ούτε να σεβόμαστε τη διαφορετική άποψη, ούτε να την ακούμε. Βρισκόμαστε μπροστά σε μία τεράστια αντίφαση: δεν έχουμε μάθει να λειτουργούμε δίπλα στη διαφορετικότητα, ως ύπαρξη ή ως γνώμη, ενώ βρισκόμαστε στον τόπο που γεννήθηκε αυτό το δικαίωμα, στη χώρα που γεννήθηκε η Δημοκρατία» μας απαντά ο Μάνος.

«Στο έργο, η κοινωνία τιμωρεί όσους αποφασίζουν να δείξουν αλληλεγγύη: οι προεστοί, ο γερο-λαδάς, ακόμα και λαϊκοί άνθρωποι που νιώθουν παραγκωνισμένοι γίνονται τιμωροί. Με ρωτάς αν ισχύει το ίδιο σήμερα ή αν απλώς έχουμε εκσυγχρονίσει αυτό το μοτίβο. Ελάχιστοι αποφασίζουν να γίνουν αλληλέγγυοι δημόσια σήμερα, ως συλλογικότητα. Υπάρχουν μεμονωμένες πράξεις, υπάρχουν και στιγμές που βρισκόμαστε όλοι μαζί κάτω από έναν σκοπό δυνατό, αλλά μετά χανόμαστε. Στο έργο, η πράξη του Μανωλιού και των συντρόφων του λαμβάνει δημόσιο χαρακτήρα: συμβαίνει συλλογικά στη δημόσια ζωή, στη κοινότητά τους. Μαζί αποφασίζουν να βοηθήσουν τους ανθρώπους που ήρθαν να ζητήσουν βοήθεια από ένα γειτονικό χωριό και πεθαίνουν της πείνας. Αυτό το “μαζί” είναι το ζήτημα. Αυτό λείπει σήμερα. Οι ιδιωτικές πράξεις υπάρχουν, αν και σπανίζουν. Και ίσως κάποιο αποτέλεσμα φέρνουν. Αλλά αυτό το ένας-ένας δεν φτάνει. Ούτε το να βρεθούμε μία, δύο φορές, σαν πυροτέχνημα. Ή βασίζεις την κοινωνική συνείδηση στο “μαζί” ή κινείσαι μόνος σου, με ό,τι αυτό σημαίνει. Για την πρόοδο όμως, τη βασισμένη σε αξίες, σημαίνει οπισθοδρόμηση».

Ο Μανωλιός αν υπήρχε σήμερα, ίσως να ήταν δέκτης της νοοτροπίας του «cancel»

Τον ρωτάμε αν θεωρεί πως σήμερα ζούμε έναν σιωπηλό εμφύλιο, καθώς ο Καζαντζάκης στο έργο το περιγράφει πολύ ξεκάθαρα: «Στην καθημερινότητα όλοι είναι πάρα πολύ οργισμένοι· με το παραμικρό θα ακούσεις κάποια άσχημη αντίδραση, συχνά χωρίς λόγο. Υπάρχει μεγάλη καχυποψία, υπάρχει επιφύλαξη στη συναναστροφή μας, υπάρχει καθημερινή ένταση. Ο θυμός είναι κομμάτι της κάθε μέρας μας: τον εισπράττουμε από παντού, τον νιώθουμε. Τον διαχειριζόμαστε όμως; Κάποιες φορές κρατούνται τα προσχήματα· κάποιες άλλες ακούμε και για τρομερά εγκλήματα να συμβαίνουν: από τη μικροκοινότητα ως την παγκόσμια σφαίρα. Υπάρχει, φυσικά, και το διαδίκτυο όπου πολλοί ξερνάνε τον θυμό τους ανεξέλεγκτα, λες και δεν υπάρχει άνθρωπος πίσω από τη οθόνη, δεν νιώθει, δεν επηρεάζεται. Και ο Μανωλιός αν υπήρχε σήμερα, ίσως να ήταν δέκτης της νοοτροπίας της “ακύρωσης”, του “cancel”, αν και πιστεύω πως θα είχε και υποστηρικτές. Γιατί τον έχουμε ανάγκη τον Μανωλιό και σήμερα. Γιατί είναι ένα κομμάτι του εαυτού μας. Είναι ένας συμβολικός ήρωας που εκφράζει το πιο αγνό, το πιο υψηλό, ίσως και το πιο παιδικό -για κάποιους και ουτοπικό – κομμάτι του εαυτού μας. Αυτό που συχνά όλοι μας το έχουμε αφήσει στην άκρη χάρη των κοινωνικών απαιτήσεων. Αναφέρομαι σε έναν αρχέγονο, έναν βαθύ ανθρωπισμό. Που ακόμα μας συγκινεί, μας έλκει, αλλά μπορεί και να εργαλειοποιηθεί κιόλας, να παρουσιαστεί ως νέα μόδα από ανθρώπους που ουσιαστικά δεν το πιστεύουν και να προχωρήσει προς εκεί. Η αλήθεια είναι πως από όταν εφευρέθηκε η λέξη “εργαλειοποίηση”, ειδικά στη δημοσιογραφική γλώσσα, οτιδήποτε μπορούμε να το δούμε από αυτό το πρίσμα. Δεν ξέρω αν η γλώσσα γέννησε την εργαλειοποίηση ή η ίδια η πράξη γέννησε τη λέξη. Οπως και να έχει, οτιδήποτε μπορεί να εργαλειοποιηθεί από όλες τις πλευρές, από τα εκάστοτε στρατόπεδα.

«Αυτό που μας φοβίζει στο ξένο είναι το δικό μας κομμάτι»

»Από την άλλη, έχουν τον φόβο απέναντι στον ξένο -και τώρα που διανύουμε τη Μεγάλη Εβδομάδα, με όλες τις συμβολικές αναφορές της- γίνεται και πολιτικά αντικείμενο εκμετάλλευσης. Ο φόβος κλιμακώνεται μέσα μας υποσυνείδητα εξαιτίας της εικόνας που είναι πάρα πολύ έντονη, από το διαδίκτυο και τα μέσα μαζικής ενημέρωσης. Από την εικόνα του πολέμου, την εικόνα των προσφύγων, την εικόνα οποιουδήποτε ανθρώπου που στα μάτια μας μοιάζει ξένος. Αλλά ξεχνάμε πως θα μπορούσαμε να βρεθούμε στη θέση του. Ή, αν μιλάμε για άλλη διαφορετικότητα, όλα αυτά τα κομμάτια υπάρχουν μέσα μας. Θέλω να πω ότι αυτό που μας φοβίζει είναι το δικό μας κομμάτι που βλέπουμε στο ξένο. Αυτό μας φοβίζει· αλλιώς δεν θα μας άγγιζε. Το πώς δηλαδή μπορούμε εμείς να βρεθούμε ανά πάσα στιγμή είτε δακτυλοδεικτούμενοι είτε στη θέση του αδύνατου – αυτό τρέμουμε και στεκόμαστε απέναντι. Ως άμυνα σε κάτι που δεν θέλουμε να συμβεί σε εμάς, γιατί ξέρουμε μέσα μας ότι μπορεί να συμβεί σε εμάς. Βέβαια, όλη αυτή η στάση φέρνει εντελώς λάθος αποτελέσματα και δεν μας προστατεύει, όπως λανθασμένα νομίζουμε ίσως».

Γιατί το ξεχνάμε, όμως; «Νομίζω ότι η δουλειά του χρήματος είναι να σε κάνει να ξεχνάς. Είναι μέρος του παιχνιδιού. Και ποιος είναι ο κύριος αυτοσκοπός; Η ύλη και το χρήμα μέσα σε έναν παγκοσμιοποιημένο καπιταλισμό, όπου είναι αλόγιστο πια αυτό το κυνήγι του κέρδους. Ξεχνώντας την ταυτότητά σου, ξεχνώντας τον διπλανό σου, δεν υπάρχουν φραγμοί στο να να κερδίσεις όλο και περισσότερα. Και ο σκοπός είναι αυτός: να κερδηθούν όσο το δυνατόν περισσότερα» μας απαντά ο Μάνος.

«Υπάρχει όμως και η ηθική. Που είναι μεν ατομική επιλογή αλλά ξεκάθαρα και πολιτική πράξη. Νομίζω ότι η ηθική θα έπρεπε να είναι συλλογική αξία μέσα από μια κοινότητα και την παιδεία μας – την παιδεία που λαμβάνουμε στα σχολεία μας και από την οικογένειά μας. Προσωπικά μεγάλωσα πολύ κοντά στον παππού και τη γιαγιά μου στην Κρήτη, με βάφτισαν και Μάνο (Εμμανουήλ) επειδή γεννήθηκα Χριστούγεννα και πήρα το όνομα του Χριστού και αυτή η ηθική, αυτή η πνευματικότητα, αυτά που λέει ο Χριστός αν θες, εγώ τα έζησα ως διδάγματα και παραδείγματα. Δεν ξέρω αν είναι αυτονόητα, γιατί δεν είναι δεδομένα. Είναι όμως πάντα ζητούμενα. Πάντα είναι ένα αίτημα διαχρονικό η αγάπη για τον πλησίον. Οπως και η κοινωνική δικαιοσύνη – δεν γίνεται να υπάρχει δηλαδή αυτή η μεγάλη ψαλίδα της κοινωνικής ανισότητας που εξυπακούεται στον παγκοσμιοποιημένο καπιταλισμό.

»Ηθελα να κάνω πολύ αυτό το έργο, γιατί μιλάει για διαχρονικές αξίες ζωής. Ζωογόνες δηλαδή και απολύτως απαραίτητες για να μπορέσεις να ζήσεις και να υπάρξεις ολόκληρος: όπως είναι η δικαιοσύνη. Δεν μπορεί να υπάρξει δημοκρατία δίχως δικαιοσύνη. Είναι το βασικό θεμέλιο».

ℹ️ «Ο Χριστός Ξανασταυρώνεται» παίζεται κάθε Τρ., Τετ. στις 20.30, Παρ., Σάββ. 21.00, Κυρ. 18.00 στο θέατρο Σταθμός (Βίκτωρος Ουγκώ 55, Μεταξουργείο, τηλ.: 210523026). Εως 24/5. Προπώληση: more.com. Παίζουν: Ηλέκτρα Γεννατά, Βαγγέλης Ζάπας, Μάνος Καρατζογιάννης, Πάνος Κούλης, Σπύρος Μαραγκουδάκης, Ελενα Μαυρίδου, Μιχαήλ – Εφραίμ Τσουμπός, Κώστας Φαλελάκης, Πολύκαρπος Φιλιππίδης, Θανάσης Χαλκιάς, Στράτος Χρήστου.