«Τo Ισραήλ ανακοίνωσε ότι θα διατηρήσει τον έλεγχο περιοχών του νοτίου Λιβάνου και μετά τον τερματισμό του πολέμου», μας ενημέρωνε το BBC σε ανάρτησή του στο X. Λίγη ώρα αργότερα το συγκεκριμένο tweet συνοδευόταν από μια διόρθωση των χρηστών της πλατφόρμας (community note) με το μήνυμα: «Αυτό είναι γνωστό ως στρατιωτική κατοχή».
Το BBC δεν είναι το μόνο διεθνές μέσο τέτοιας εμβέλειας που δέχεται τις τελευταίες εβδομάδες διορθώσεις για τους σχεδόν πάντα φιλο-ισραηλινούς ή φιλο-αμερικανικούς τίτλους του. Οταν δυτικά ΜΜΕ χρησιμοποιούν τη φράση «επέκταση της ισραηλινής ζώνης ασφαλείας» αντί της «εισβολής» ή όταν αποφεύγουν να αναφέρουν στους τίτλους τους ποια πλευρά βομβαρδίζει νοσοκομεία και σχολεία, χιλιάδες αναγνώστες στο X ή το Facebook σπεύδουν να διορθώσουν τους τίτλους όπως θα έπρεπε να είχε κάνει ένας επαγγελματίας και αντικειμενικός συντάκτης ύλης.
Επιβεβαιώνοντας τη φράση Karma is a bitch (ας την αποδώσουμε «όλα εδώ πληρώνονται») οι χρήστες του X έχουν ταράξει στις διορθώσεις ακόμη και τον ακροδεξιό, ρατσιστή ιδιοκτήτη της πλατφόρμας Ιλον Μάσκ, ο οποίος εισήγαγε πρώτος την ιδέα των community notes σε μεγάλη κλίμακα, πριν την αντιγράψει και ο Ζάκερμπεργκ για το Facebook.
Ηρθε λοιπόν η εποχή του «δημοκρατικού ελέγχου» των κυρίαρχων αφηγημάτων στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης; Οχι τόσο γρήγορα.
Η ιδεολογία του ελέγχου περιεχομένου
Τα περίφημα community notes που δίνουν στους χρήστες τη δυνατότητα να ελέγξουν την εγκυρότητα πληροφοριών σε μεγάλες πλατφόρμες μέσω μιας ιδιότυπης «ψηφοφορίας» παρουσιάστηκαν ως μια αμεσοδημοκρατική διαδικασία. Στην πραγματικότητα σηματοδότησαν το πέρασμα από τη φιλελεύθερη λογική των επαγγελματιών fact checkers στη libertarian ιδεολογία που επικράτησε στον χώρο τα δύο τελευταία χρόνια. Παραδόξως ρόλο καταλύτη και στις δύο περιπτώσεις αποτέλεσαν οι εκλογικές νίκες του Ντόναλντ Τραμπ.
Το 2016, όταν ο Τραμπ εκπαραθύρωσε από το πολιτικό σκηνικό τη Χίλαρι Κλίντον, οι φιλελεύθερες ελίτ απέδωσαν την ήττα αποκλειστικά στην παραπληροφόρηση των πολιτών (και όχι στις δικές του νεοφιλελεύθερες επιλογές) και απάντησαν με την προώθηση των fact checkers. Για σχεδόν μία δεκαετία οι ελεγκτές περιεχομένου προσέφεραν σημαντικό έργο, αλλά φυσικά δεν κατάφεραν να αντιμετωπίσουν το πρόβλημα της διάδοσης ψευδών ειδήσεων – το οποίο συνδεόταν πρωτίστως με τη δομή των πλατφορμών που προωθούσαν οποιοδήποτε περιεχόμενο θα μπορούσε να τους φέρει τα μεγαλύτερα έσοδα από διαφημίσεις.
Στη δεύτερη θητεία του Τραμπ, όταν η Σίλικον Βάλεϊ είχε συνταχθεί πλήρως με τις απολυταρχικές λογικές του «πορτοκαλί προέδρου», οι ελεγκτές περιεχομένου άρχισαν να απομακρύνονται από τις μεγάλες πλατφόρμες, οι οποίες ανέθεταν όλο και συχνότερα τον έλεγχο της εγκυρότητας στη λεγόμενη «σοφία του πλήθους» – στην ιδέα δηλαδή ότι η πλειονότητα των χρηστών μπορεί να κρίνει καλύτερα μια πληροφορία σε σχέση με έναν επαγγελματία δημοσιογράφο ή ερευνητή.
Οπως εξηγώ όμως και στο βιβλίο «Προπαγάνδα και παραπληροφόρηση στο ίντερνετ», εδώ κρύβεται μια μεγάλη παρανόηση. Το «πλήθος» οφείλει να ελέγχει δημοκρατικά μια διαδικασία, όχι να συμμετέχει στη λήψη και της τελευταίας απόφασης για τεχνικά θέματα. Ας σκεφτούμε, παραδείγματος χάριν, τι συμβαίνει όταν ένας γκραντ μετρ στο σκάκι, σαν τον Κασπάροφ, παίζει μια παρτίδα απέναντι σε δέκα, εκατό ή χίλιους παίκτες διαφορετικών ικανοτήτων που συναποφασίζουν για κάθε τους κίνηση. Σε πολλές περιπτώσεις η κοινή, «αμεσοδημοκρατική» απόφασή τους θα εκπροσωπεί απλώς τον μέσο όρο των παικτών και όχι την ιδιοφυή στρατηγική ενός γκραν μετρ.
Στην περίπτωση του Χ, όπου δοκιμάστηκαν για πρώτη φορά τα community notes σε τόσο μεγάλη έκταση, το αποτέλεσμα ήταν αποκαρδιωτικό. Μελέτες του 2024 από ερευνητές σε πανεπιστήμια της Γερμανίας, της Αυστραλίας και του Λουξεμβούργου έδειξαν ότι η δυνατότητα του κοινού να ελέγχει την αξιοπιστία του περιεχομένου δεν επέφερε καμία σημαντική αλλαγή στις αλληλεπιδράσεις που είχαν οι χρήστες με ψευδείς ειδήσεις. Αντίθετα, οι επισημάνσεις των επαγγελματιών fact checkers που συνόδευαν αναρτήσεις στο Facebook οδηγούσαν σε σημαντική μείωση στη διασπορά της παραπληροφόρησης.
Παράλληλα, σημαντικά περιστατικά παραπληροφόρησης που ελέγχονταν σε άλλες πλατφόρμες από fact checkers περνούσαν απαρατήρητα από τα δίκτυα των community notes του X. Ενας από τους λόγους γι’ αυτό, όπως εξήγησε ο Ελληνας fact checker Στάμος Αρχοντής, είναι ότι για να εμφανιστεί ένα community note, πρέπει να λάβει συναίνεση από τους υπόλοιπους χρήστες της υπηρεσίας. Σε πολλές περιπτώσεις, όμως, αυτό είναι πρακτικά αδύνατο. Οι εκλογές του 2024 στις ΗΠΑ έδειξαν ότι σε ένα τόσο πολωμένο σκηνικό το 70% των σημειώσεων που αποκάλυπταν περιστατικά προεκλογικής παραπληροφόρησης δεν δημοσιεύτηκε ποτέ.
Παράλληλα τα community notes αποτελούσαν μια οικονομική λύση για τις μεγάλες πλατφόρμες, οι οποίες δεν όφειλαν να προσλαμβάνουν επαγγελματίες ελεγκτές για την παραπληροφόρηση που οι ίδιες προωθούσαν μέσω των αλγορίθμων τους.
Φυσικά η πρόσφατη εμπειρία από τον έλεγχο της εγκυρότητας (και κυρίως της προπαγανδιστικής γραφής) μεγάλων μέσων ενημέρωσης απέδειξε ότι υπάρχει χώρος και για αυτή τη μορφή ελέγχου περιεχομένου. Για άλλη μία φορά όμως υπάρχει ο κίνδυνος να προκύψει μια επίφαση ελέγχου της ορθότητας μιας πληροφορίας, χωρίς στην πραγματικότητα να επηρεάζεται ο βασικός μηχανισμός παραγωγής ψευδών και παραπειστικών ειδήσεων: το κέρδος.
