Η απομυθοποίηση μιας συλλογικής αυταπάτης

Παρακολουθώντας τον τελευταίο καιρό τον πολιτικό κόσμο της χώρας να ανακαλύπτει ξανά ότι «κάτι σάπιο υπάρχει στο βασίλειο των προγραμμάτων κατάρτισης, συμβουλευτικής και εργασιακής επανένταξης ανέργων ευάλωτων κοινωνικών ομάδων», καθώς και τις κοσμοσωτήριες διαπιστώσεις για «σκάνδαλα», «συστημικές ατασθαλίες», «κακοδιαχείριση και διασπάθιση εθνικών και κοινοτικών πόρων», «μεροληψίες», «σοβαρές κυβερνητικές ευθύνες», «υπερκοστολογήσεις», «μη ρεαλιστικούς στόχους και αναξιόπιστα δεδομένα για τις πραγματικές ανάγκες της αγοράς» κ.ά., θα επιθυμούσα να καταγγείλω αυτή την υποκρισία, προχωρώντας στην ανάλυση και εις βάθος αναζήτηση των κοινωνικών χρήσεων και «ωφελειών» των προγραμμάτων κοινωνικής και εργασιακής ένταξης ανέργων.

Μια συζήτηση, η οποία οδηγεί στον αναστοχασμό μιας σειράς παραδοχών σχετικά με τον τρόπο λειτουργίας και τις λειτουργίες των μηχανισμών διαχείρισης των ανέργων, συμβάλλοντας, έτσι –στο πλαίσιο μιας κοινωνιολογίας τόσο των μετασχηματισμών των σύγχρονων μορφών κυριαρχίας όσο και της διαχείρισης των νέων «επικίνδυνων τάξεων»– στην αποκάλυψη των κοινωνικών μηχανισμών μέσα και μέσω των οποίων τα συστήματα ταξινόμησης, αποτίμησης και, κατά συνέπεια, «κατασκευαστικής» διαχείρισης της ανεργίας, αποτελούν, ουσιαστικά, διακύβευμα αγώνων, οι οποίοι αντιπαραθέτουν ομάδες και άτομα μέσα στις καθημερινές κοινωνικές αλληλοδράσεις καθώς και ατομικούς και συλλογικούς αγώνες που ξεδιπλώνονται μέσα στα διάφορα πεδία της πολιτικής.

Ωστόσο, θέλω να σας διαβεβαιώσω ότι δεν θα έμπαινα ποτέ στον κόπο σύνταξης του παρόντος, αν το μόνο που θα είχα να καταθέσω δεν ήταν τίποτα άλλο πέρα από μια ακόμα δημόσια καταγγελία της προκλητικής κατασπατάλησης του δημοσίου χρήματος (εθνικοί και ευρωπαϊκοί-κοινοτικοί πόροι), που χαρακτηρίζει την κυρίαρχη οικονομική και επιχειρηματική αγορά των πολιτικών «ανακύκλωσης της ανεργίας» (νέα «οικονομία των προστασιών»). Μια ευμετάβλητη, «καινοφανής», κερδοσκοπική και «πολυδάπανη» αγορά συμβολικών αγαθών και «ωφελειών» η οποία, έστω και αν αδυνατεί να επιτρέψει την αποτελεσματική κοινωνική και εργασιακή επανένταξη των κατ’ ευφημισμόν «ευάλωτων» πληθυσμών που διαχειρίζεται, εντούτοις το σίγουρο είναι ότι τείνει να επανεντάξει τους «υπεύθυνους της επανένταξης», «φουσκώνοντας» παράλληλα τις τσέπες μιας υπερ-τοπικής και γραφειοκρατικής ελίτ «μεσαζόντων», «δικτυωμένων» μανδαρίνων και αυτόκλητων υπερασπιστών των «συμφερόντων της ανιδιοτέλειας».

Ο βασικός, λοιπόν, λόγος που επέβαλε την παρούσα προσθήκη σχετίζεται με την άμεση ανάγκη αποστολής ενός μηνύματος προς την ελληνική κυβέρνηση (υπουργείο Εργασίας) και τον πολιτικό κόσμο της χώρας. Πιο συγκεκριμένα, οφείλω να πω –και ερευνητικά μπορώ να αποδείξω– ότι η συχνή συμμετοχή των ίδιων ανέργων στα προγράμματα/δράσεις της νέας «οικονομίας των προστασιών», ως συστηματική διαδικασία εκμάθησης, ενστάλαξης/εγχάραξης και προσηλυτισμού στις αρχές και την «ιδεολογίας της αγοράς», καλλιεργεί, «εγκαθιστά» και ενσωματώνει/εγγράφει μια «ειδική» και άκρως καθηλωτική μεμονωμένη προδιάθεση/έξη, παράγοντας ή συντονίζοντας πρακτικές εντελώς προσαρμοσμένες στην αναγνώριση της «ευαλωτότητας» και τη «σμίλευση της υποτέλειας». Με άλλα λόγια, οδηγεί στη γένεση/κατασκευή και αναπαραγωγή ενός υβριδικού πληθυσμού, ο οποίος, εθισμένος στη λαγνεία των προσωποποιημένων «φροντίδων» ψυχοκοινωνικής υποστήριξης, «αιχμαλωτίζεται» και παραδίδεται στον ιστό της «προνομιακής περιθωριακότητας».

Παρά ταύτα, η πρακτική σχέση πρόσδεσης και εξάρτησης που αποκτούν οι «ωφελούμενοι», μέσα από τη συμμετοχή και χρήση των δυνατοτήτων/ωφελειών που τους παρέχουν τα προγράμματα/δράσεις της νέας «οικονομίας των προστασιών» αποδεικνύεται πως δεν μεταβάλλει και δεν μετασχηματίζει τις κοινωνικά θεμελιωμένες παραστάσεις τους για το «αδιάφορο», «άδικο» ή «ανύπαρκτο» ελληνικό κοινωνικό «κράτος», αναδεικνύοντας την αντιφατική και ανισοβαρή σχέση ανταγωνισμού που συνδέει το κεντρικό κράτος με τις δομές υλοποίησης των κυρίαρχων πολιτικών απασχόλησης για την επανένταξη και τη στήριξη των ανέργων.

Υπό αυτό το πρίσμα, θεωρώ ότι η συντήρηση μιας επικίνδυνης «συλλογικής αυταπάτης» (self-deception), την οποία το ελληνικό κράτος αδυνατεί να ελέγξει και αρνείται πεισματικά να αξιολογήσει και να αποτιμήσει, δεν μπορεί, σε καμία περίπτωση, να συνεχίσει να αποτελεί συνειδητή στρατηγική «αντιμετώπισης» (βλ. στρέβλωση/παραγνώριση) του κοινωνικού φαινομένου της ανεργίας. Και τούτο διότι φοβάμαι πως πολύ σύντομα αυτή η μορφή «εκφυλισμένης» αρχιτεκτονικής θα μεταλλαχθεί σε μια βλάσφημη αναπαράσταση της Αγίας Αγάθης, επιδεικνύοντας αυτάρεσκα τα κομμένα στήθη της.

Όπως σημειώνει ο Νίκος Παναγιωτόπουλος, «Η ανεργία οφείλει να αντιμετωπισθεί ως ολικό κοινωνικό φαινόμενο, ως φαινόμενο που μας επιτρέπει να συλλάβουμε τα “principia media” μιας κοινωνίας, δηλαδή, ως φαινόμενο το οποίο εμπλέκει το σύνολο των θεμελιωδών διαστάσεων του τρόπου λειτουργίας της κοινωνίας, ως κοινωνικό γεγονός που μέσα του εκφράζονται ταυτόχρονα όλα σχεδόν τα είδη των θεμελιωδών θεσμών ενός κοινωνικού σχηματισμού, ό,τι ενεργοποιεί μια κοινωνία, και οι θεσμοί της προκειμένου να υπάρξει και να διαιωνιστεί…».

*Κοινωνιολόγος – συγγραφέας