Με αφορμή τα τριάντα χρόνια από τον θάνατο του Αλέκου Ξένου (1912-1995), του επονομαζόμενου «Συνθέτη της Αντίστασης», τα έργα του κυκλοφορούν σε προσεγμένες εκδόσεις από τον Μουσικό Εκδοτικό Οίκο Panas Music Νάκας – Παπαγρηγορίου.
Η αρχή γίνεται με το συμφωνικό ποίημα «Ο Διγενής δεν πέθανε», εμπνευσμένο από την εκτέλεση του Νίκου Μπελογιάννη, και εδώ πρέπει να επισημάνουμε πως στις 30 Μαρτίου συμπληρώθηκαν 74 χρόνια από το τραγικό γεγονός.
Γραμμένο το 1952, το συμφωνικό ποίημα για τον «Ανθρωπο με το γαρύφαλλο» για κάποιους θεωρείται το ωραιότερο έργο του Ζακυνθινού μουσουργού, αγαπήθηκε από το κοινό όπου παρουσιάστηκε – το 1957 μάλιστα παίχτηκε από τις ορχήστρες του Λένινγκραντ και της Μόσχας, με μαέστρους τον Ανδρέα Παρίδη (ο οποίος ήταν και ο πρώτος που το διηύθυνε στην Ελλάδα, με την Κρατική Ορχήστρα Αθηνών, το 1956) και τον Οδυσσέα Δημητριάδη αντίστοιχα. Το έργο διηύθυναν ακόμα, κατά καιρούς, οι Ακης Καβαλλιεράτος, Βύρων Φιδετζής, Ανδρέας Πυλαρινός, Αλκης Παναγιωτόπουλος και πιο πρόσφατα ο Χρήστος Κολοβός.
Ο έγκριτος μουσικολόγος Αλέξανδρος Χαρκιολάκης, διευθυντής του Συλλόγου Οι Φίλοι της Μουσικής, σημειώνει στον πρόλογο της νέας έκδοσης: «Ο Ξένος γράφει το “Ο Διγενής δεν πέθανε” το 1952 και αφορμή γι’ αυτό το έργο αποτελεί η εκτέλεση του Νίκου Μπελογιάννη που λαμβάνει χώρα τα ξημερώματα της Κυριακής 30 Μαρτίου 1952 μέσα σε διεθνή κατακραυγή και παρά τις εκκλήσεις από μεγάλες προσωπικότητες όλου του πολιτικού φάσματος στην Ελλάδα και το εξωτερικό ώστε να μην εκτελεστεί η ποινή (…).
»Παρόλο που το έργο γράφεται επ’ αφορμή ενός τραγικού γεγονότος, δηλ. της εκτέλεσης του Μπελογιάννη, ο Ξένος επιλέγει να εκφράσει την αισιόδοξη πλευρά των ανθρώπων αλλά και των ιδεών τους, οι οποίες ακόμη κι όταν το σώμα πεθαίνει αυτές παραμένουν αναλλοίωτες (…).
»Το “Ο Διγενής δεν πέθανε” είναι ένα από τα έργα που έχει πολλά να προσφέρει στον ακροατή και τον μελετητή της έντεχνής μας μουσικής καθώς αποτελεί μία ακόμη σελίδα στην άνω των διακοσίων ετών ιστορία της έντεχνης νεοελληνικής μουσικής ζωής. Κομμάτι της πολιτιστικής πραγματικότητας μίας Ελλάδας που βρισκόταν στο μεταίχμιο μετάβασης προς ένα καλύτερο και περισσότερο συμπεριληπτικό μέλλον που όμως τελικά άργησε αρκετά.
»Αποτύπωση μίας ιστορικής στιγμής πόνου αλλά και παραδοχής για το μεγαλείο των ιδεών και του πνεύματος που δεν πεθαίνουν μαζί με το φθαρτό σώμα του ανθρώπου».
Ο ίδιος ο Αλέκος Ξένος έγραψε αυτό το έργο ως σύμβολο της Αντίστασης, «δηλαδή, ότι μπορεί να σκοτώσεις τον άνθρωπο, αλλά να σκοτώσεις τις ιδέες δεν είναι δυνατόν», όπως αναφέρει στην αυτοβιογραφία του (2013, Μουσείο Μπενάκη), επισημαίνοντας: «Το έγραψα με μία ευφορία ψυχής, γιατί είναι ένα έργο αισιόδοξο, […] παρ’ όλα αυτά που περάσαμε, τις κακουχίες, τους φόνους, τα κυνηγητά. Ετσι […] έχει και τις εικόνες τις τοτινές, αλλά και το καινούργιο, που θέλει να φύγουμε από τα παλιά εκείνα και να τραβήξουμε μπροστά. Ισως αυτό είναι ρομαντικό, μα υπάρχει ρομαντισμός φυγής και ρομαντισμός προχωρήματος».
Γεννημένος στη Ζάκυνθο, τον Μάιο του 1912, ο Αλέκος Ξένος είχε δύσκολα παιδικά χρόνια καθώς ορφάνεψε νωρίς, ωστόσο κατάφερε να πραγματοποιήσει σημαντικές μουσικές σπουδές με δασκάλους τον Δημήτρη Μητρόπουλο, τον Φιλοκτήτη Οικονομίδη και τον Γεώργιο Σκλάβο. Συμμετείχε ενεργά στην Εθνική Αντίσταση εναντίον των Γερμανών, μέσα από τις τάξεις του ΕΑΜ, ενώ συνεργάστηκε με τον Βασίλη Ρώτα στη δημιουργία του Θεάτρου του Βουνού μαζί με τη σύζυγό του, την ηθοποιό Αννα Ξένου.
Το 1943 είχε πρωταγωνιστικό ρόλο στο σαμποτάζ της μεγάλης γιορτής που ετοίμαζαν οι Γερμανοί στο θέατρο «Ολύμπια» για την άνοδο του Γ’ Ράιχ, με αποτέλεσμα να κυνηγηθεί από τους ναζί και να περάσει στην παρανομία. Συνελήφθη και δραπέτευσε δύο φορές. Την περίοδο αυτή συνέθεσε μερικά πασίγνωστα αντιστασιακά τραγούδια όπως «Το τραγούδι του Αρη», το «Εμπρός» σε ποίηση Παλαμά και τραγούδια για τα Αετόπουλα.
Ιδεαλιστής μέχρι τέλους, αρνήθηκε πεισματικά να υπογράψει δήλωση μετανοίας για τα πιστεύω του στη μετεμφυλιακή Ελλάδα. Επί χούντας απαγορεύονται οι ραδιοφωνικές αναμεταδόσεις έργων του. Σημαντικό ρόλο στην αναγνώριση του έργου του έπαιξε ο Μάνος Χατζιδάκις, όντας διευθυντής της ΚΟΑ και του Τρίτου Προγράμματος της ΕΡΤ. Το 1976 πρωτοστάτησε στην ηχογράφηση του έργου του Ξένου «Συμφωνία νο. 1 της Αντίστασης» (1945-1946), που εν μέρει απηχεί και την τραγωδία των Δεκεμβριανών, στο Στούντιο της Ελληνικής Ραδιοφωνίας, υπό την μπαγκέτα του Ευθύμιου Καβαλλιεράτου, ο οποίος το πρωτοπαρουσίασε στο κοινό το 1979.
Το εμβληματικό έργο κυκλοφορεί από τον Μουσικό Εκδοτικό Οίκο Panas Music Νάκας – Παπαγρηγορίου, με πρόλογο του Βύρωνα Φιδετζή και μουσικολογική επιμέλεια της Λουίζας Αντύπα και του διακεκριμένου μαέστρου. Στη συνέχεια, σειρά θα πάρουν τα υπόλοιπα συμφωνικά έργα του Ξένου – ανάμεσά τους οι «Ελεύθεροι Πολιορκημένοι», με αφορμή τα 200 χρόνια από την Εξοδο του Μεσολογγίου, αλλά και το «Κύπρος, Ελλάδα μας».
