Παθητικά κτίρια, η απάντηση στα γερασμένα σπίτια μας

Μια τυπική εργατική πολυκατοικία της δεκαετίας του ‘70, στην περιοχή του Δήμου Ταύρου-Μοσχάτου που καταλαμβάνει έκταση περίπου 750 m2, έχει μετατραπεί σε ένα από τα πρώτα παθητικά κτίρια στην Ελλάδα. Παράλληλα λειτουργεί και σαν ένα ζωντανό εργαστήριο για όσους ασχολούνται με τη δόμηση, αλλά και για όσους θέλουν να μάθουν περισσότερα για τα παθητικά κτίρια. Οι ένοικοί της απολαμβάνουν ζέστη τον χειμώνα και δροσιά το καλοκαίρι, χωρίς αυτό να αποτυπώνεται στους λογαριασμούς ρεύματος! Τα παθητικά κτίρια άλλωστε στηρίζονται σε αυτή την αρχή: εξασφαλίζουν θερμική άνεση και καλή ποιότητα αέρα με φυσικό τρόπο. Ετσι μειώνεται δραστικά το ενεργειακό αποτύπωμα μιας οικοδομής, χρησιμοποιούνται σωστά οι φυσικοί πόροι και εξοικονομούνται χρήματα!

Οι αλλαγές που συντελέστηκαν στο κτίριο της εργατικής πολυκατοικίας από το 2020 έως και το 2025, στη διάρκεια δηλαδή του ευρωπαϊκού ερευνητικού προγράμματος Rinno στο πλαίσιο του οποίου μετατράπηκε το κτίριο σε παθητικό, δεν αφορούν μόνο τη ριζική ανακαίνισή του, αλλά και την αναβάθμιση της ποιότητας ζωής των ενοίκων του: Η εσωτερική θερμοκρασία στα διαμερίσματα παραμένει σταθερή όλο τον χρόνο μεταξύ 20 και 25 βαθμών Κελσίου, χωρίς να υπάρχει ανάγκη για θέρμανση. Η υγρασία βρίσκεται σε ιδανικά επίπεδα (35-55%). Τα τριπλά τζάμια στις μπαλκονόπορτες μειώνουν τον έντονο θόρυβο από την οδό Πειραιώς, ενώ ο συνεχώς φιλτραρισμένος αέρας του MVHR (μηχανικός αερισμός με ανάκτηση θερμότητας) εξασφαλίζει έναν ήρεμο, καθαρό και υγιή χώρο διαβίωσης.

Το Tavros Project αποτελεί ένα έργο υποδειγματικής ανακαίνισης που υπηρετεί τις αρχές του «παθητικού κτιρίου» εξασφαλίζοντας άριστες συνθήκες θερμοκρασίας και αερισμού στο εσωτερικό του. Η ανακαίνισή του πραγματοποιήθηκε από το Ελληνικό Ινστιτούτο Παθητικού Κτιρίου και την ομάδα Passivistas (εθελοντές του ΕΙΠΑΚ και εξωτερικοί συνεργάτες που προωθούν δράσεις ενάντια στην ενεργειακή φτώχεια), σε συνεργασία με τον Δήμο Μοσχάτου-Ταύρου και την Greenpeace Greece. Στόχος του έργου ήταν η μείωση της ανάγκης θέρμανσης και ψύξης στο εσωτερικό του κτιρίου έως και 90%, η άριστη εσωτερική άνεση αλλά και η ενεργειακή ανεξαρτησία, η οποία στην προκειμένη περίπτωση εξασφαλίστηκε με την τοποθέτηση ενός μικρού φωτοβολταϊκού συστήματος στην οροφή του κτιρίου.

Για το τι είναι παθητικό κτίριο αλλά και ποιες παρεμβάσεις έχουν πραγματοποιηθεί μέχρις στιγμής, απευθυνθήκαμε στον πρόεδρο του Ελληνικού Ινστιτούτου Παθητικού Κτιρίου, Στέφανο Παλλαντζά.

«Παθητικό κτίριο (passive house) είναι ένας τύπος κτιρίου που έχει σχεδιαστεί και κατασκευαστεί με τέτοιο τρόπο ώστε να έχει εξαιρετικά χαμηλή ενεργειακή κατανάλωση για θέρμανση και ψύξη, καθιστώντας το ενεργειακά πολύ πιο αποδοτικό από τα παραδοσιακά κτίρια. Στην περίπτωση του Tavros Project η ενεργειακή αυτάρκεια του κτιρίου επιτεύχθηκε συνδυάζοντας δύο πυλώνες: τη ριζική μείωση της ενεργειακής ζήτησης μέσω του Passive House Design και την κάλυψη της ελάχιστης πλέον κατανάλωσης μέσω ανανεώσιμων πηγών ενέργειας. Στην ταράτσα του κτιρίου έχουν εγκατασταθεί οκτώ ηλιακοί θερμοσίφωνες και φωτοβολταϊκό σύστημα 17 kWp, ενώ στη νότια όψη τοποθετήθηκε σύστημα BIPV, αυξάνοντας σημαντικά την παραγωγή ενέργειας».

Εύλογη η αμέσως επόμενη ερώτησή μας για το ποια ήταν η μεγαλύτερη τεχνική πρόκληση που αντιμετώπισαν κατά τη διάρκεια της υλοποίησης του έργου. «Ηταν η επίτευξη της απαιτούμενης αεροστεγανότητας. Ενα ζήτημα ιδιαίτερα απαιτητικό σε υφιστάμενες κατασκευές με πολλαπλά σημεία πιθανής διαρροής. Με συστηματικό συντονισμό των συνεργείων, δοκιμές και συνεχείς ελέγχους, το κτίριο κατάφερε να ικανοποιήσει τα αυστηρά κριτήρια πιστοποίησης Passive House. Η θερμομόνωση υλοποιήθηκε με σύστημα ETIES βιολογικής βάσης από ανακυκλωμένη πολυουρεθάνη, δίνοντας ιδιαίτερη έμφαση στην άρση θερμογεφυρών, στα σημεία δηλαδή που διακόπτεται η θερμομόνωση (υπόγειο, ταράτσα).

Η εγκατάσταση συστημάτων μηχανικού αερισμού με ανάκτηση θερμότητας (MVHR) σε κάθε διαμέρισμα εξασφαλίζει υγιεινό εσωτερικό περιβάλλον, ρύθμιση της υγρασίας, αποφυγή μούχλας και υψηλή ποιότητα αέρα», μας εξήγησε ο κ. Παλλαντζάς και συνέχισε να μας μεταδίδει τη γνώση του: «Αξίζει να προσθέσω εδώ δύο σημεία: Σε όλη τη διάρκεια των εργασιών ανακαίνισης οι ένοικοι ήταν στα διαμερίσματά τους. Οι περισσότερες εργασίες έγιναν στο εξωτερικό του κτιρίου. Επίσης όλα τα έξοδα της ανακαίνισης καλύφθηκαν από το ευρωπαϊκό πρόγραμμα και από χορηγίες εταιρειών. Το Tavros Project διακρίθηκε στον θεσμό «New European Bauhaus Prize 2025» ως προς τη βιωσιμότητα, την αισθητική και τη συμπερίληψη του έργου και εντάχθηκε στην πανευρωπαϊκή καμπάνια Build Better Lives που αναδεικνύει πρότυπα για βιώσιμες, προσιτές και ενεργειακά αποδοτικές κατοικίες σε όλη την Ευρώπη», κατέληξε.

Το κτίριο των κατοίκων TAVROS

Η ενεργειακή αυτάρκεια του κτιρίου επιτεύχθηκε συνδυάζοντας δύο πυλώνες: τη ριζική μείωση της ενεργειακής ζήτησης μέσω του Passive House Design και την κάλυψη της ελάχιστης πλέον κατανάλωσης μέσω ανανεώσιμων πηγών ενέργειας. Στην ταράτσα έχουν εγκατασταθεί οκτώ ηλιακοί θερμοσίφωνες και φωτοβολταϊκό σύστημα 17 kWp, ενώ στη νότια όψη τοποθετήθηκε σύστημα BIPV, αυξάνοντας σημαντικά την παραγωγή ενέργειας. Η παραγόμενη ενέργεια αναμένεται να είναι διπλάσια από την κατανάλωση, επιτρέποντας μελλοντικά και τη φόρτιση ηλεκτρικών οχημάτων ή την παραγωγή εισοδήματος μέσω net-billing

Το πρώτα παθητικά κτίρια στην Ελλάδα

Η ιδέα του παθητικού κτιρίου γεννήθηκε στη Γερμανία στα μέσα της δεκαετίας του 1990, όταν ιδρύθηκε το Γερμανικό Ινστιτούτο Παθητικού Κτιρίου, το οποίο προώθησε έναν κατασκευαστικό σχεδιασμό πρωτοπορώντας στην ευρωπαϊκή τάση που είχε τότε ξεκινήσει και αφορούσε την εξοικονόμηση ενέργειας μέσα από τη βελτίωση της ενεργειακής απόδοσης των κτιρίων. Οι αρχές του μπορούν να ενσωματωθούν ήδη από το στάδιο της αρχιτεκτονικής σύλληψης μιας νέας οικοδομής, χωρίς να απαιτούνται ιδιαίτερες τεχνολογικές επεμβάσεις, αλλά με βάση τον σχεδιασμό με γνώμονα τη φυσική των κτιρίων. Μία από τις πρώτες περιπτώσεις μετατροπής ενός συμβατικού κτιρίου σε παθητικό στην Ελλάδα είναι μια μονοκατοικία στην περιοχή Παπάγου στην Αττική, ενώ το πρώτο δημόσιο παθητικό κτίριο είναι το 20ό Νηπιαγωγείο Τρικάλων.

«Η κατασκευή του πρώτου παθητικού Νηπιαγωγείου στην Ελλάδα αποτελεί ένα σημαντικό ορόσημο για τη δημόσια εκπαίδευση. Η συμβολή του ΕΙΠΑΚ σε αντίστοιχα με αυτό έργα εστιάζει στην επιστημονική τεκμηρίωση, την τεχνική υποστήριξη και -κυρίως- στη μεταφορά τεχνογνωσίας. Στην περίπτωση του Δήμου Τρικκαίων όπου βρίσκεται το συγκεκριμένο Νηπιαγωγείο, εκπαιδεύσαμε και στελέχη της Τεχνικής Υπηρεσίας στις αρχές και τις απαιτήσεις του παθητικού κτιρίου, τα οποία πιστοποιήθηκαν και απέκτησαν τα ανάλογα εργαλεία σχεδιασμού ώστε να υλοποιούν αυτόνομα έργα υψηλής ενεργειακής απόδοσης. Στην περιοχή έχει ανακαινιστεί σε παθητικό και το 5ο Δημοτικό Σχολείο Τρικάλων. Το αρχοντικό Κυρνάσιου που χτίστηκε το 1896 και θα στεγάσει το Σπίτι των Τρικαλινών Μουσικών Δημιουργών αποτελεί το 1ο πιστοποιημένο παθητικό μουσείο του κόσμου. Πρόσφατα το Ινστιτούτο έκανε μια ιστορική πρόταση για τα δεδομένα του προς το υπουργείο Κοινωνικής Συνοχής και Οικογένειας για τη μετατροπή ενός κτιρίου του προγράμματος «Κοινωνική Αντιπαροχή» σε κτίριο σχεδόν μηδενικής ενέργειας, βάσει του διεθνούς προτύπου του παθητικού κτιρίου», μας ενημέρωσε ο πρόεδρος του ΕΙΠΑΚ Στέφανος Παλλαντζάς.

? Το Ελληνικό Ινστιτούτο Παθητικού Κτιρίου αναπτύσσει στρατηγικές συνεργασίες με δήμους -όπως τον Δήμο Τρικκαίων και τον Δήμο Κηφισιάς- μέσα από ολοκληρωμένα έργα-πιλότους. Εκτός από τα παθητικά κτίρια (Νηπιαγωγείο, Δημοτικό Σχολείο, μουσείο) στα Τρίκαλα, σε συνεργασία με ακαδημαϊκούς φορείς και τον Δήμο Κηφισιάς, μετατρέπονται τρία σχολικά κτίρια στην περιοχή σε κτίρια κλιματικής ουδετερότητας με προδιαγραφές παθητικού κτιρίου

ℹ️ Το Ελληνικό Ινστιτούτο Παθητικού Κτιρίου ιδρύθηκε το 2012. Είναι αστική μη κερδοσκοπική εταιρεία που διοικείται από 12 εταίρους και έχει 150 μέλη μηχανικούς, τεχνικά γραφεία, εμπορικές εταιρείες στην Ελλάδα και την Κύπρο. Στόχος του είναι η προώθηση του προτύπου του παθητικού κτιρίου (Passive House) στην ευρύτερη περιοχή της Ανατολικής Μεσογείου.