Ο Χάμπερμας είναι νεκρός

Προχθές πέθανε ο Γερμανός φιλόσοφος Γιούργκεν Χάμπερμας. Τον είπαμε «Ο τελευταίος Ευρωπαίος» – όχι άδικα, καθώς στα 96 χρόνια που έζησε, τα όσα είπε, έγραψε, πίστευε και έκανε πράξη ήταν στ’ αλήθεια αυτά που θα έπρεπε να έχει η Ευρώπη ως τους θεμελιακούς της πυλώνες, μπας και! Το σίγουρο, πάντως, είναι πως ο Χάμπερμας ήταν: Από τους πλέον επιδραστικούς διανοητές / Ο τελευταίος επιζών της Σχολής της Φρανκφούρτης, που ν’ αγιάσουν τα κόκαλά τους τόσο ωραία που τα έλεγαν / 96 ετών / Γερμανός / Ενεργός διανοούμενος, και… νεκρός πλέον. Αυτά ήταν (και είναι) ο Χάμπερμας με σιγουριά.

Αν για κάτι μιλούσε συνέχεια και δούλευε συνεχώς τα τελευταία χρόνια ήταν το να αποτρέψει τη Γηραιά Ηπειρο να υποπέσει σε εθνικιστικές αντιπαλότητες, όπως συνέβη τον 20ό αιώνα. Γιατί ο Χάμπερμας τον έζησε τον ναζισμό και έζησε και τους διανοούμενους της εποχής τότε που υποστήριζαν τον Χίτλερ και την ιδεολογία του, όπως ο Χάιντεγκερ. Γι’ αυτό και προσχώρησε (ως δεύτερη γενιά ο ίδιος) στη Σχολή της Φρανκφούρτης, που έκανε όλα τα παραπάνω με τα κρεμμυδάκια: αν εξαιρέσουμε τους αρχαίους Ελληνες φιλοσόφους και κάποιους νεότερους (όπως ο Μαρξ και ο Μπάουμαν και άλλοι), ίσως μόνο η Σχολή της Φρανκφούρτης ήταν τόσο «πρακτική» και όχι μόνο θεωρητική.

Ο Χάμπερμας, για παράδειγμα, δεν θεωρούσε πως η δημοκρατία ξεκινά και τελειώνει με τις εκλογές. Αλλά πως εμπερικλείει τον ανοιχτό δημόσιο διάλογο, τη συμμετοχή των πολιτών στα κοινά, την επιχειρηματολογία (πολιτική και κοινωνική) και τη θεσμική διαφάνεια. Οταν, δηλαδή, βγαίνει αυτή η κυβέρνηση και συνεχώς μιλά ως «νομιμοποιημένη» από τον ελληνικό λαό, επειδή την ψήφισε, θα έπρεπε να ξέρει ότι αυτό όχι μόνο δεν αρκεί, αλλά είναι η αρχή, όχι το τέλος.

Και κάτι ακόμη έλεγε ο Χάμπερμας: πως η κοινωνία λειτουργεί όταν οι άνθρωποι πείθονται με το καλύτερο επιχείρημα, όχι με δύναμη… Drop mic!