Ισως είναι από τους τραγικότερους ήρωες της νεότερης λογοτεχνίας (μετά τις αρχαίες τραγωδίες, δηλαδή): ο Σάιλοκ, ο «Εμπορος της Βενετίας», ο ταλαιπωρημένος, διωγμένος, αποσυνάγωγος από τις ανώτερες κοινωνικές τάξεις της εποχής του, ο Εβραίος που μόνο και μόνο επειδή είναι Εβραίος, όχι μόνο μένει εκτός των τειχών της σπουδαίας αυτής πόλης, αλλά χλευάζεται από τους χριστιανούς αριστοκράτες της. Ταυτόχρονα, ο Σέξπιρ στο έργο του αυτό, που έγραψε στα τέλη του 16ου αιώνα, τον παρουσιάζει ως το κατεξοχήν αμφιλεγόμενο πρόσωπο: ως Εβραίος τοκογλύφος, με όλα τα παραπάνω χαρακτηριστικά, δανείζει χρήματα στον χριστιανό έμπορο Αντόνιο, με τον όρο ότι αν το χρέος δεν αποπληρωθεί, θα πάρει από το σώμα του μια «λίβρα σάρκας». Αυτό το παράξενο και σκληρό συμβόλαιο γίνεται ο πυρήνας της σύγκρουσης του έργου.
Η κοινωνική θέση του Σάιλοκ είναι κρίσιμη για την κατανόηση του χαρακτήρα του. Στη Βενετία του έργου είναι ένας ξένος μέσα στην πόλη: Εβραίος σε μια χριστιανική κοινωνία που τον περιφρονεί και τον ταπεινώνει. Ο έτερος έμπορος, Αντόνιο, και οι αστοί φίλοι του, τον προσβάλλουν ανοιχτά, τον αποκαλούν «σκύλο» και τον κατηγορούν για την επαγγελματική του δραστηριότητα, παρότι η τοκογλυφία είναι ουσιαστικά ο μόνος τρόπος που του επιτρέπεται να επιβιώσει οικονομικά και είναι νομικά κατοχυρωμένη. Αυτό το κοινωνικό πλαίσιο εξηγεί την εμμονή του με την εκδίκηση. Ο Σάιλοκ δεν είναι απλώς ένας φιλοχρήματος δανειστής· είναι ένας άνθρωπος που έχει συσσωρεύσει χρόνια ταπείνωσης. Το συμβόλαιο της «λίβρας σάρκας» λειτουργεί έτσι ως συμβολική αντιστροφή της δύναμης: πρώτη φορά, ο περιφρονημένος Εβραίος έχει την εξουσία πάνω στον χριστιανό έμπορο.
Το έργο ανεβαίνει στο θέατρο «104», σε σκηνοθεσία Θωμά Θάνου, με Σάιλοκ τον Γιώργο Αντωνόπουλο, που ήδη είχαμε ξεχωρίσει πέρυσι από την ερμηνεία του στο «Τέλος του παιχνιδιού» του Μπέκετ και πάλι σε σκηνοθεσία Θ. Θάνου και πάλι με την ομάδα «Contratiempo». Πρόκειται για μία από τις σημαντικότερες θεατρικές ομάδες σήμερα, ίσως όχι από τις πιο γνωστές (αν και με χαρά είδαμε το θέατρο γεμάτο), αλλά σίγουρα από τις πιο μεστές: επί σκηνής οι Νικόλας Αλεξίου, Γιώργος Αντωνόπουλος, Μανούσος Γεωργόπουλος, Ελένη Καλαφάτη και Ανδρομάχη Μακρίδου, όλοι τους εξαιρετικά ταλαντούχοι (ειδικά οι κυρίες της παράστασης ήταν μοναδικές στους ρόλους τους) απέδειξαν πως είναι πράγματι ομάδα και έχουν συνδημιουργήσει τους κώδικες εκείνους που εκλείπουν από τη σύγχρονη θεατρική σκηνή, όπως το να ερμηνεύει ο ηθοποιός πιο εσωτερικά και όχι με απευθείας απεύθυνση στο συναίσθημα του θεατή – πράγμα σπάνιο. Η σκηνοθετική προσέγγιση του Θωμά Θάνου (που υπογράφει και τη μετάφραση και τη διασκευή) επιλέγει να συμπυκνώσει τη δράση και να εστιάσει στις βασικές συγκρούσεις του έργου. Λίγοι αλλά ικανοί ηθοποιοί ενσαρκώνουν πολλαπλούς ρόλους και αυτό ο Θάνος το κάνει να λειτουργεί όχι μόνο ως αισθητική ή και πρακτική επιλογή, αλλά ως δραματουργική δήλωση: οι ταυτότητες στο σύμπαν του έργου είναι εύθραυστες και συχνά ανταλλάξιμες, όπως ακριβώς και οι ηθικές θέσεις των χαρακτήρων. Δεν είναι μόνο οι αστοί γλεντζέδες της Βενετίας που μεταμφιέζονται στο καρναβάλι της, αλλά μια ολόκληρη κοινωνία μεταμφίεσης, όπου οι ρόλοι αλλάζουν, αλλά οι προκαταλήψεις παραμένουν. Ισως όσον αφορά τη διασκευή να θέλαμε να εστιάσει ακόμα περισσότερο στο ρόλο του Σάιλοκ, ως βασικό άξονα ανάγνωσης του έργου, ωστόσο ο Θ. Θάνος αποφάσισε να δώσει εξίσου χώρο σε όλους τους χαρακτήρες.
Ως σύμβουλος δραματολόγος, ο Ντίνος Ψυχογιός (σκηνοθέτης και ο ίδιος) αναδεικνύει το περιβόητο συμβόλαιο της «μιας λίβρας σάρκας» ως το σύμβολο μιας κοινωνίας που μετατρέπει την ανθρώπινη ζωή σε αντικείμενο συναλλαγής. Εξάλλου, ο ίδιος ο Σέξπιρ τοποθετεί τους χαρακτήρες του σε έναν κόσμο όπου η δικαιοσύνη και το έλεος συγκρούονται, ενώ η οικονομική δύναμη και ο θρησκευτικός φανατισμός παράγουν ένα εκρηκτικό μείγμα – και αυτό γίνεται εμφανές σε όλη την παράσταση. Τα σκηνικά και τα κοστούμια της Γεωργίας Μπούρδα, που είναι εξαιρετική επαγγελματίας στον τομέα της, ενισχύουν το γκροτέσκο της ιστορίας, αυτής της ίδιας της «μιας λίβρας σάρκας», δίνοντας έναν κινηματογραφικό αέρα στην παράσταση, κάτι που μας εξέπληξε ευχάριστα, καθώς ήταν ικανά πρωτότυπο και οργανικά εναρμονισμένο στο κλίμα της απανθρωποίησης που κάνει τον θύμα θύτη και το αντίστροφο – και όλα αυτά όχι στο όνομα του κέρδους, όπως φαινομενικά παρουσιάζεται, αλλά της εξουσίας και της ψευδαίσθησης της ανωτερότητας. Και γι’ αυτό είναι ευφυή τα ευρήματα, τόσο σκηνοθετικά όσο και σκηνογραφικά/ερμηνευτικά: γιατί κάνουν το έργο απίστευτα σύγχρονο. Αν ξεχάσουμε φυλετικές και θρηκειολογικές ταυτότητες, οι ήρωες είμαστε εμείς σε αυτόν ακριβώς τον κόσμο του μη σεβασμού στο διεθνές δίκαιο, της ακραιφνούς μισαλλοδοξίας και της μη προσχηματικής απληστίας. Και από τους θύτες και από τα θύματα.
Τέλος, αν μας επιτρέπεται μια ανέκαθεν στήριξη στον χαρακτήρα του Σάιλοκ, ήταν τουλάχιστον ευτύχημα που ο Γιώργος Αντωνόπουλος επελέγη σε αυτό τον ρόλο. Η ερμηνεία του δεν περιορίζεται στο στερεότυπο του «κακού τοκογλύφου». Αντίθετα, ο ηθοποιός χτίζει έναν χαρακτήρα βαθιά τραυματισμένο από την κοινωνική περιθωριοποίηση, κάτι που σωματοποιεί απολύτως αρμονικά μέσα στη σκοτεινότητα του ήρωα που υποδύεται. Ο Σάιλοκ του Αντωνόπουλου δεν είναι απλώς εκδικητικός· είναι ένας άνθρωπος σκεβρός μέσα κι έξω, που έχει μάθει να ζει μέσα σε έναν κόσμο που τον μισεί. Και αυτό το μίσος, κάποια στιγμή, επιστρέφει. Εξάλλου, τα λόγια του Σάιλοκ στον περίφημο μονόλογο του δικαστηρίου («Δεν έχει μάτια ένας Εβραίος; Δεν έχει χέρια, όργανα, αισθήσεις, πάθη; Αν μας τρυπήσετε, δεν αιμορραγούμε;») ίσως δεν πρέπει να ξεχαστούν ποτέ. Ακριβώς για να μας υπενθυμίζει πως ίσως, κάποιες φορές, πίσω από την εκδικητικότητα υπάρχει ένας άνθρωπος που διεκδικεί ισότητα.
● Κάθε Σάββ. 21.15, Κυρ. 18.30, στο θέατρο «104» (Ευμολπιδών 41, Κεραμεικός), έως 5/04. Προπώληση: www.more.com
