«Πάντα η δικαιοσύνη γεννούσε την επιθυμία μου να δημιουργώ»

Οπως το «Ημερολόγιο της Αννας Φρανκ» αποκτά επιπρόσθετη αξία ως ντοκουμέντο του Εβραϊκού Ολοκαυτώματος μέσα από τα λόγια μιας έφηβης, έτσι και η ταινία της Τυνήσιας Κάουτερ Μπεν Χάνια (Kaouther Ben Hania) «Η φωνή της Χιντ Ρατζάμπ» (The Voice of Hind Rajab) αποτυπώνει την οδύνη της Παλαιστινιακής Γενοκτονίας, που ώς τώρα έχει στοιχίσει τη ζωή τουλάχιστον 18.000 παιδιών στη Γάζα, με τη φωνή ενός εξάχρονου κοριτσιού. Οταν αναφερόμαστε σε θύματα πολέμου χωρίς να είμαστε εμείς οι ίδιοι μάρτυρες των γεγονότων, ο νους μας δεν πάει σε ζωντανά πρόσωπα παρά σε αφηρημένες έννοιες. Δεν γνωρίζουμε τι έπρατταν, σκέφτονταν, αισθάνονταν αυτοί που σκοτώθηκαν, λίγο πριν σκοτωθούν. Η «Φωνή της Χιντ Ρατζάμπ» μας φέρνει δίπλα σε ένα κοριτσάκι που σκοτώθηκε στις 29 Ιανουαρίου 2024, όταν οι ισραηλινές δυνάμεις βομβάρδισαν το αυτοκίνητο όπου βρίσκονταν αυτή και άλλα μέλη της οικογένειάς της. Τα τελευταία 70 λεπτά τηλεφωνικής συνομιλίας της με την παλαιστινιακή ομάδα διάσωσης, που πάσχισε απεγνωσμένα να τη σώσει, καταγράφηκαν από την Ερυθρά Ημισέληνο και αποτελούν τη βάση της ταινίας, την οποία η σκηνοθέτρια χτίζει γύρω από τις ηχογραφημένες εκκλήσεις του κοριτσιού για βοήθεια, σε μια αναπαράσταση της εναγώνιας προσπάθειας της παλαιστινιακής ομάδας.

Η Μπεν Χάνια, που πρόσφατα επέλεξε να μη δεχτεί το βραβείο για την «Πολυτιμότερη Ταινία» στο γκαλά του Cinema for Peace για την ταινία της, δηλώνοντας ότι η δολοφονία της εξάχρονης Παλαιστίνιας από τον ισραηλινό στρατό δεν ήταν μια εξαίρεση, αλλά μέρος μιας συστηματικής γενοκτονίας, είχε μιλήσει λίγες μέρες πριν και σε μια διαδικτυακή συνέντευξη στον διεθνή Τύπο.

Τι αντιδράσεις έχετε παρατηρήσει στο κοινό από τότε που κάνατε την πρεμιέρα σας στο Φεστιβάλ της Βενετίας, όπου η ταινία δέχτηκε το μεγαλύτερης διάρκειας χειροκρότημα στην ιστορία του φεστιβάλ;

Η πρεμιέρα στη Βενετία ξεπέρασε τις προσδοκίες μου. Η υποδοχή του κοινού ήταν τόσο συγκινητική που θυμάμαι να λέω μέσα μου ότι η φωνή της Χιντ Ρατζάμπ αντιλαλεί. Από τότε, η ταινία έχει κερδίσει πολλά βραβεία κοινού σε πολλά φεστιβάλ. Σε όλες τις προβολές που έχω παρευρεθεί, το κοινό αντιδρά συναισθηματικά, δείχνοντας μεγάλο σεβασμό προς τη μνήμη της Χιντ Ρατζάμπ.

Είχατε κάποια επίσημη αντίδραση από το Ισραήλ;

Οχι, δεν απάντησαν επισήμως αλλά γνωρίζουμε τι θα έλεγαν: ότι εμείς δεν ήμασταν εκεί και άρα δεν ξέρουμε τι έχει πραγματικά συμβεί. Πράγμα που δεν είναι αλήθεια σύμφωνα με έγκυρες έρευνες. Πρόκειται για απόλυτη άρνηση της αλήθειας.

Η ταινία σας τιμά όχι μόνο τη Χιντ αλλά και το πλήρωμα της Ερυθράς Ημισελήνου. Αισθανθήκατε την ευθύνη τού να αναπαραστήσετε τις τελευταίες τους ώρες με σεβασμό και ακρίβεια;

Ναι, ένιωσα τεράστια ευθύνη. Πρωτάκουσα τη φωνή της Χιντ Ρατζάμπ από ένα μικρό απόσπασμα που είχε εμφανίσει στο διαδίκτυο ο οργανισμός της Ερυθράς Ημισελήνου. Οταν ήρθα σε επαφή μαζί τους, μου παραχώρησαν όλη την ηχογράφηση δείχνοντάς μου απόλυτη εμπιστοσύνη. Εξίσου σημαντική ήταν για μένα η συγκατάθεση της μητέρας της Χιντ. Της μίλησα ενώ θρηνούσε ακόμα τον χαμό του παιδιού της. Μου είπε, «ναι, θέλω να γίνει η ταινία ώστε η φωνή της Χιντ να μη χαθεί ανάμεσα στα θανατωμένα παιδιά της Γάζας». Ετσι είχα την εμπιστοσύνη και των δύο, που ήταν για μένα κάτι το ιερό. Ανησυχούσα λοιπόν μήπως δεν κάνω μια ταινία που θα τους τιμήσει αναλόγως.

Πώς αντέδρασε η οικογένεια της Χιντ όταν είδε την ολοκληρωμένη ταινία;

Μπορείτε να φανταστείτε πόσο δύσκολο ήταν για τη μητέρα της Χιντ να δει την ταινία ή να ακούσει τη φωνή της κόρης της. Τη συνάντησα στο Φεστιβάλ Κινηματογράφου στην Ντόχα, στο Κατάρ, όπου μας κάλεσαν όλους: τους ηθοποιούς, τέσσερα μέλη της Ερυθράς Ημισελήνου, και τη μητέρα της Χιντ, η οποία ακόμα και τώρα δεν μπορεί να δει την ταινία. Ηταν όμως ανακουφιστικό για αυτήν να μοιραστεί τον πόνο της με το κοινό στη συζήτηση μετά την προβολή.

Οι ηθοποιοί σας δεν είχαν ακούσει τη φωνή της Χιντ πριν από το γύρισμα. Μπορείτε να εξηγήσετε αυτή την επιλογή σας;

Θεώρησα σημαντικό να αποκαταστήσω την αμεσότητα της στιγμής ώστε να γίνει μια ταινία στο παρόν, όχι ένα ντοκιμαντέρ που να αναφέρεται σε ένα συμβάν του παρελθόντος. Το συζήτησα λοιπόν με τους ηθοποιούς μου που, παρότι ήξεραν το τέλος της ιστορίας, δεν ήξεραν το πρόσωπο της Χιντ. Αποφασίσαμε αυτοί να μην υποκρίνονται κι εγώ να μην τους διευθύνω, να μη σχολιάζω τις ερμηνείες και να μην παίρνω πολλαπλές λήψεις. Δηλαδή, γυρίσαμε την ταινία σαν να ήταν ντοκιμαντέρ. Οι ηθοποιοί άκουγαν τη φωνή της Χιντ για πρώτη φορά και αντιδρούσαν αυθόρμητα, πάνω στο γύρισμα, σαν να ζούσαν τη στιγμή στο παρόν. Γι’ αυτούς η Χιντ ήταν ακόμα ζωντανή, εκλιπαρώντας για βοήθεια. Οι ταινίες μου διαμορφώνονται από την πρώτη στιγμή συνάντησης με το θέμα. Και η πρώτη στιγμή εδώ ήταν η στιγμή που άκουσα αυτή τη μικρή φωνούλα να ζητάει βοήθεια. Τα αισθήματά μου τότε ήταν τόσο δυνατά που ήθελα να τα μοιραστώ με άλλους. Στο ενδιάμεσο βέβαια υπάρχουν όλα τα βήματα της εκτέλεσης, τεχνικά και δημιουργικά. Οταν δεν ήμουν σίγουρη πώς να χειριστώ κάτι, επέστρεφα στο αίσθημα της πρώτης στιγμής, όπου για μένα η Χιντ ήταν ακόμα ζωντανή. Οι ηθοποιοί με βοήθησαν να ξαναπλάσω τη στιγμή όταν η Χιντ ήταν ζωντανή και εκλιπαρούσε για βοήθεια.

Ταυτόχρονα, πρόκειται για μια αληθινή ιστορία ενός εγκλήματος πολέμου. Το ήξερα λοιπόν πως η ταινία θα εξεταζόταν αυστηρά και ότι όλα τα στοιχεία της θα έπρεπε να είναι ακριβή και βασισμένα σε αληθινά γεγονότα. Η υβριδική μορφή της ταινίας επιτρέπει στο κοινό να βιώσει τη στιγμή μαζί με τους ηθοποιούς αλλά και με επίγνωση ότι δεν πρόκειται για κάποιο θρίλερ, αλλά για ένα πραγματικό γεγονός. Γι’ αυτό και συχνά στην ταινία οι ηθοποιοί παύουν να ερμηνεύουν και απλά ακούν… Καθ’ όλη τη διάρκεια της ταινίας επιστρέφουμε στην πραγματικότητα.

Μιλήστε μας για το πώς χειριστήκατε τη φωτογραφία της ταινίας.

Θέλω να ελέγχω το κάθε τι σε μια ταινία μου, όπως όλοι οι σκηνοθέτες του κόσμου. Γενικά είμαι πολύ επιλεκτική σχετικά με θέματα παραγωγής καθώς και με τους ηθοποιούς, από τους οποίους ζητώ πολλά. Οσον αφορά αυτή την ταινία όμως, το ήξερα από την αρχή πως δεν θα μπορούσα να δουλέψω έτσι. Δεν επρόκειτο για ένα φυσιολογικό γύρισμα. Ο διευθυντής φωτογραφίας, Χουάν Σαρμιέντο, ο οποίος χειριζόταν επίσης και την κάμερα, φώτιζε ολόκληρη μια σκηνή και όχι μία μία τις λήψεις, ώστε να δώσουμε ελευθερία στους ηθοποιούς. Οι ηθοποιοί δεν έπαιζαν, εξέφραζαν τα πραγματικά τους συναισθήματα. Συνήθως όταν υπάρχει κάποιο τεχνικό θέμα, διακόπτω και αρχίζω άλλη λήψη. Εδώ όμως δεν μπορούσα να το κάνω αυτό.

Σας άλλαξε προσωπικά και επαγγελματικά η δημιουργία αυτής της ταινίας;

Οταν σκεφτόμουν ποιο θα είναι το επόμενο πρότζεκτ μου, και έβλεπα όλες αυτές τις ιστορίες τρόμου στις ειδήσεις, αναρωτιόμουν τι θα πει να είσαι καλλιτέχνης και να κάνεις ταινίες. Είναι παράδοξο πώς μια ταινία σαν αυτήν μου έδωσε πάλι πίστη στον κινηματογράφο ως μέσο κοινωνικής δικαιοσύνης, επιρροής και αλλαγής. Σε ένα έργο, γινόμαστε μάρτυρες μιας ιστορίας κάθε φορά. Αλλά το σπουδαίο στον κινηματογράφο είναι ότι μπορείς να φανταστείς χιλιάδες ιστορίες μέσα από μία.

Πώς μεταφέρετε το όραμα που έχετε σε μια ταινία;

Ο κινηματογράφος είναι ένα μακρύ ταξίδι για μένα. Αλλά πάντα η δικαιοσύνη γεννούσε την επιθυμία μου να δημιουργώ. Το θέμα της δικαιοσύνης βρίσκεται σε όλες τις ταινίες μου, οι οποίες προκύπτουν από αληθινές καταστάσεις. Ζούμε σε έναν άδικο κόσμο. Είμαι τυχερή που έχω ένα εργαλείο που λέγεται σινεμά, μέσω του οποίου μπορώ τουλάχιστον να εκφραστώ για τις αδικίες που συμβαίνουν. Ο κινηματογράφος είναι ένα σπουδαίο εργαλείο συμπόνιας. Νομίζω πως οι Παλαιστίνιοι ήταν για πολύ καιρό απανθρωποποιημένοι. Ηταν σαν να μην είχαν το δικαίωμα να έχουν όνομα, οικογένεια, ιστορία, φυσιολογική ζωή. Με την ταινία μου προσπαθώ να μπω στη θέση τους και να καταλάβω το δίλημμά τους. Είναι άνθρωποι και οργίζονται. Από την άλλη, «Η φωνή της Χιντ Ρατζάμπ» μας προτρέπει να ζήσουμε τη στιγμή αυτή μαζί τους και να νιώσουμε κάτι που ξεπερνά τις επεξηγήσεις. Απλά να νιώσουμε συμπόνια.