Ο Νίτσε ως προάγγελος του ναζισμού

Από τις καλές εκδόσεις Εύμαρος κυκλοφόρησε τον Σεπτέμβριο του 2025 το έργο του Georg Lukacs (Γκέοργκ Λούκατς) «Η καταστροφή του Λόγου: Νίτσε» (σε μετάφραση Μαρίας Ηούς Δούκα και Νίκου Φούφα, πρόλογο του Yvon Quiniou -Ιβόν Κινιού- και επιμέλεια και κατατοπιστικό επίμετρο Χρήστου Κεφαλή).

Οπως μας ενημερώνει ο Κινιού στον πρόλογό του, «Αυτό το βιβλίο του Λούκατς εναντίον του Νίτσε έχει μια μεγάλη πρωτοτυπία, δεδομένης της φήμης του Νίτσε στον δυτικό κόσμο από τα τέλη του 19ου αιώνα, μεταξύ άλλων στη Γαλλία, όπου μάλλον μια απεχθής μόδα, συμπεριλαμβανομένων και αριστερών θεωρητικών (του Φουκό, του Ντελέζ κ.λπ.), τον εξυμνεί χωρίς την παραμικρή κριτική απόσταση, στο όνομα ενός λεγόμενου «ελευθεριακού» ή ατομικιστικού πνεύματος -και αυτό ισχύει ακόμη και στον χώρο του πανεπιστημίου. Ωστόσο, ο Λούκατς, ένας από τους δασκάλους της μαρξιστικής σκέψης κατά τον 20ό αιώνα, φέρνει στο προσκήνιο της ανάλυσής του αυτό που είναι βαθύτατα «αντιδραστικό»- ο όρος επιβάλλεται στη βασική πολιτική θέση του Νίτσε (ανεξάρτητα από τη χρήση της από τον ναζισμό), η οποία κατέχει μια σημαντική θέση στο συνολικό έργο του, πέρα από την ποιότητα των πολλών ψυχολογικών του αναλύσεων. Στο επίκεντρο, λοιπόν, βρίσκεται «η καταπολέμηση του σοσιαλισμού που θεωρείται ο μεγάλος εχθρός».

Για παράδειγμα, μετά την καταστολή της Παρισινής Κομμούνας, ο νεαρός τότε Νίτσε δεν μπορούσε να κρύψει τον ενθουσιασμό του και έγραψε στον φίλο του, βαρόνο Φον Γκέρστορφ: «Μπορούμε να ελπίζουμε ξανά! Η γερμανική μας αποστολή δεν έχει τελειώσει ακόμα! Είμαι σε καλύτερη διάθεση από ποτέ, διότι δεν έχουν χαθεί ακόμα όλα κάτω από τη γαλλο-εβραϊκή ισοπέδωση. Υπάρχει ακόμα γενναιότητα και είναι η γερμανική γενναιότητα που έχει κάτι άλλο από την ορμή των θλιβερών γειτόνων μας. Πέρα και πάνω από τον αγώνα μεταξύ των εθνών, αυτή η διεθνής Λερναία Υδρα που ξαφνικά σήκωσε τα τρομακτικά κεφάλια της, μας έχει θορυβήσει, προαναγγέλλοντας τις εντελώς διαφορετικές μάχες που θα ακολουθήσουν».

Ο Λούκατς μάς λέει ότι στο δεύτερο μέρος του έργου του Νίτσε «Ανθρώπινο, πάρα πολύ ανθρώπινο» ο Νίτσε υποστήριζε ότι η δημοκρατία θα επωφεληθεί περισσότερο απ’ όλα τα κόμματα από τον γενικό φόβο του σοσιαλισμού και κατέληγε: «Ο λαός βρίσκεται στον ακρότατο βαθμό μακριά από τον σοσιαλισμό ως θεωρία που υποστηρίζει την κατάργηση της ατομικής ιδιοκτησίας: και όταν πάρει στα χέρια του τη δύναμη της φορολόγησης των μεγάλων κοινοβουλευτικών πλειοψηφιών του, θα επιτεθεί στους καπιταλιστές, τους εμπόρους και τους ηγέτες του χρηματιστηρίου, με έναν προοδευτικό φόρο και θα δημιουργήσει σιγά σιγά μια μεσαία τάξη, η οποία θα είναι σε θέση να ξεχάσει τον σοσιαλισμό σαν μια αρρώστια από την οποία θα έχει αναρρώσει».

Στο «Ecce Homo» (Ιδού ο άνθρωπος) ο Νίτσε εκφράστηκε ως εξής για το θέμα: «Θα γίνουν πόλεμοι που ποτέ δεν υπήρξαν όμοιοί τους επί της γης. Μόνο ύστερα από μένα αρχίζει στη γη η μεγάλη πολιτική». Και ο Λούκατς προσθέτει: «Οπως ακριβώς ο Χίτλερ πίστευε ότι η σωτηρία της Γερμανίας εξαρτιόταν από την ανανέωση σε σύγχρονη μορφή των παραδόσεων του πρωσικού στρατιωτικού κράτους».

Ο Χρήστος Κεφαλής στο κατατοπιστικό του επίμετρο σημειώνει: «Ασφαλώς ο Λούκατς δεν ήταν ο μόνος μαρξιστής που εκτίμησε τη στενή σύνδεση του Νίτσε με την άκρα ιμπεριαλιστική αντίδραση και τον φασισμό. Είχε προηγηθεί ο Πλεχάνοφ που έλεγε ότι η νιτσεϊκή υπεράσπιση του ατόμου ήταν στην πραγματικότητα μια υπεράσπιση των ταξικών προνομίων, ενώ ο Μπουχάριν φέρνει μια στενή σύνδεση ανάμεσα στη φιλοσοφία του Νίτσε και στον ναζιστικό φυλετισμό».

Και ανακεφαλαιώνει ο Κεφαλής: «Η φιλοσοφία του Νίτσε είναι ο ιμπεριαλιστικός αντι-μύθος κατά του σοσιαλιστικού ανθρωπισμού».