Σπουδαίες εικαστικοί που διαμορφώνουν την Ιστορία της Τέχνης σε μια έκθεση με γυναικεία γραφή, που κωδικοποιεί ιστορίες γυναικών, ειπωμένες από το στόμα γυναικών. Συνολικά 33 Ελληνίδες καλλιτέχνιδες από διαφορετικούς τόπους, εποχές και γενιές, με διαφορετικά μέσα έκφρασης, συνθέτουν μια εικαστική ανθρωπολογική αφήγηση γύρω από τον κοινωνικό ρόλο και τη θέση της γυναίκας μέσα στον χρόνο, σκιαγραφώντας την ιστορία της, τους αγώνες, τα τραύματα. H ομαδική έκθεση «Women’s Matters/Γυναικεία ζητήματα» διοργανώνεται από τον Δήμο Λαρισαίων στη Δημοτική Πινακοθήκη Λάρισας – Μουσείο Γ. Ι. Κατσίγρα, σε επιμέλεια της ιστορικού τέχνης Μπίας Παπαδοπούλου. Αποτελεί διευρυμένη μετεξέλιξη της ομότιτλης έκθεσης που πραγματοποιήθηκε το 2024 στην Πινακοθήκη Δήμου Αθηναίων.
Ζωγραφική, σχέδια, φωτογραφίες, τυπώματα, κολάζ, εγκαταστάσεις, γλυπτά, βίντεο και επιτελέσεις μιλούν πολυφωνικά για τη γυναικεία συνθήκη. «Εργα εμπνευσμένα από την τρέχουσα πραγματικότητα, από άρθρα και εικόνες εφημερίδων και περιοδικών, από την ύλη αρχείων και προφορικές αφηγήσεις, από βιβλία και μυθιστορήματα, από στίχους τραγουδιών και κινηματογραφικές ταινίες, από την επίσημη Ιστορία και την ιστορία της τέχνης αλλά και από τις σκόπιμες αποσιωπήσεις. Ή έργα-εικαστικά αποκυήματα του ανεξάντλητου γυναικείου φαντασιακού», σύμφωνα με την επιμελήτρια της έκθεσης.
«Τα οπτικά διηγήματα αναβιώνουν τη συστηματική απαξίωση των γυναικών, την καταπίεση, την εκμετάλλευση, τη βία, την πληγή, το τραύμα. Σκιαγραφούν το δίπολο εξουσίας και υποτέλειας, τα καταπατημένα όνειρα, τις επιθυμίες, τις ελπίδες, την ευθραυστότητα, την απώλεια, τον θρήνο, το πένθος. Φέρνουν στο επίκεντρο τον τρυφερό αλλά και τον ταραχώδη, θυελλώδη γυναικείο ψυχισμό, το αρχέγονο άγριο στοιχείο, την υπέρβαση του μέτρου και των ορίων, την τόλμη, τη μαχητικότητα, το ένστικτο, την τρέλα της οργής και της απόγνωσης. Ανιχνεύουν τις θηλυκότητες και τη σεξουαλικότητα. Προβάλλουν τη σημασία του θηλυκού σώματος, τη σχέση της γυναίκας με τη φύση, τη μάνα-γη, το σύμπαν. Επισημαίνουν τον ιερό ρόλο της ως φορέα νέας ζωής και την κυνική καπιταλιστική αντίληψη ότι είναι μια μηχανή αναπαραγωγής. Τα έργα επιζητούν την απελευθέρωση από κατασκευασμένα έμφυλα στερεότυπα, συμβατικούς ρόλους, ασφυκτικούς περιορισμούς. Oραματίζονται έναν κόσμο αλληλεγγύης και ισότητας. Εναν κόσμο γεμάτο σεβασμό και ενσυναίσθηση», υπογραμμίζει η Μπία Παπαδοπούλου στον κατάλογο της εκθεσης.
Οι πρωτεργάτριες
Σημείο αφετηρίας αποτελούν τα έργα των τριών πρώτων γυναικών ζωγράφων του νεοσύστατου ελληνικού κράτους: Ελένη Μπούκουρη-Αλταμούρα (1821-1900), Θάλεια Φλωρά-Καραβία (1871-1960) και Σοφία Λασκαρίδου (1876-1965). Τρεις αντισυμβατικές γυναίκες από τη μεγαλοαστική τάξη, με φλόγα και τόλμη, έργο μείζον και ζωές μυθικές, που συνδέθηκαν φιλικά μεταξύ τους και άνοιξαν ποικιλοτρόπως τον δρόμο στις μεταγενέστερες δημιουργούς.
Ο επισκέπτης δεν μπορεί να αγνοήσει τον ανυπόγραφο πίνακα της Αλταμούρα, «πιθανόν η πρώτη ανδρόγυνη αυτοπροσωπογραφία διεθνώς», που χρονολογείται στις αρχές του δεύτερου μισού του 19ου αιώνα. «Η ανδρική ενδυμασία και ο υποκριτικός έμφυλος ρόλος έγιναν επί σειρά ετών τρόπος ζωής της Αλταμούρα˙ έτσι σπούδασε στη Ρώμη και στη συνέχεια στη Φλωρεντία. Η μεταμφίεση λειτουργούσε προφανώς ως αρωγός για την επίτευξη των στόχων της, παρέχοντάς της ελευθερίες που δεν μπορούσαν να απολαύσουν οι γυναίκες εκείνης της εποχής», επισημαίνει η Μπία Παπαδοπούλου.
Η Λασκαρίδου μεταξύ γάμου και ζωγραφικής επέλεξε –όπως διαβάζουμε– το δεύτερο, απορρίπτοντας την πρόταση του εκκεντρικού λόγιου Περικλή Γιαννόπουλου, και έφυγε για το Μόναχο όπου συνέχισε τις σπουδές της. Οταν ήταν φοιτήτρια στην Αθήνα, ήδη εξέθετε τα έργα της. «Αφοβη, ζωγράφιζε μόνη της στην ύπαιθρο με ένα ρεβόλβερ πάντα μαζί της για προστασία. Ξεχωριστή προσωπικότητα, “απόλυτα ελεύθερη”, συνέβαλε στο να επιτραπεί η μικτή φοίτηση στη Σχολή των Τεχνών με την προσωπική της μεσολάβηση στον Βασιλιά Γεώργιο Α΄».
Οσο για τη Φλωρά-Καραβία, γεννήθηκε στη Σιάτιστα αλλά σε ηλικία τριών χρόνων μετακόμισε με την οικογένειά της στην Κωνσταντινούπολη. Κοσμοπολίτισσα, έζησε στην Αλεξάνδρεια, στο Μόναχο, «περιπετειώδης, χειραφετημένη, γενναία, ακολούθησε τον ελληνικό στρατό ως πολεμική ανταποκρίτρια και σκιτσογράφος των Βαλκανικών Πολέμων και του πολέμου στη Μικρά Ασία».
Οι σύγχρονες
Από τις σύγχρονες δημιουργούς θα σταθούμε στην Αρτεμη Αλκαλάη και στη φωτογραφική εγκατάσταση «El Secreto de Sus Ojos», με έμπνευση από το ομώνυμο θρίλερ του Χουάν Χοσέ Καμπανέλα, που διερευνά τον βιασμό και τη βάναυση δολοφονία μιας νεαρής γυναίκας στην Αργεντινή τη δεκαετία του 1970. «Πρωταγωνιστικό στοιχείο ένα ανδρικό μάτι, σε κοντινό πλάνο. Μοιάζει να ανιχνεύει το επόμενο θύμα, στοιχειώνοντας τους επισκέπτες».
Τα άδεια φορέματα από την ενότητα «Lay Gabriela» (Nόμος Γαβριέλα) που έραψε και κέντησε η Ελένη Εξάρχου δηλώνουν την παρουσία της γυναικείας απουσίας και το αντίστροφο. Αφετηρία υπήρξε η δολοφονία της 17χρονης Γαβριέλας από τον 18χρονο σύντροφό της στη Χιλή. Το γεγονός στάθηκε αφορμή για να τροποποιηθεί εκεί ο νόμος περί οικογενειακής βίας και να θεσπιστεί το 2020 νέος, αυστηρότερος νόμος που καθιέρωνε τον όρο «γυναικοκτονία».
Η ακτιβιστική τέχνη της Γεωργίας Λαλέ «καταδικάζει τις γυναικοκτονίες και την κακοποίηση των γυναικών. Επισημαίνει τον σεξισμό της πατριαρχικής κουλτούρας που ενοχοποιεί τα θύματα, έναντι των θυτών». Στα έργα απεικονίζεται η μικρή Αννα από το αλφαβητάριο της Α΄ Δημοτικού, έκδοση του 1955, που εικονογράφησε ο ζωγράφος Κώστας Γραμματόπουλος. «Σύμβολο συλλογικής μνήμης, εκφράζει τη χαμένη αθωότητα».
Στην ενότητα «Love Letters» της Ρίας Δάμα γνωστές γυναίκες της αρχαιότητας στέλνουν ερωτικές επιστολές στους αγαπημένους τους όταν αυτοί τις εγκαταλείπουν: Μήδεια, Αριάδνη, Φαίδρα, Πηνελόπη κ.ά. «Οι τραγικές υπάρξεις μεταμορφώνονται σε σύμβολα γυναικείας χειραφέτησης καθώς διαχειρίζονται τα συναισθήματα και το σώμα τους όπως αυτές επιθυμούν, υπερβαίνοντας την αρχαιοελληνική έννοια του μέτρου», συνεχίζει η επιμελήτρια της έκθεσης.
Η Κατερίνα Κατσιφαράκη φτιάχνει περίτεχνες δαντέλες από ζύμη που απλώνονται σε σκοινί σαν μπουγάδα. «Η ζύμη λειτουργεί ως αλληγορία για τη γυναίκα. Ζωντανός, εύπλαστος οργανισμός, μεταβάλλεται, πολλαπλασιάζεται σαν να γεννάει, τρέφει, συρρικνώνεται, φουσκώνει, απλώνεται, γεμίζει και καλύπτει επιφάνειες. Είναι στοιχείο πρωτεϊκό. Φέρνει την καλλιτέχνιδα σε άμεση επαφή με την ενέργεια και την ανακύκλωση της φύσης».
Μεσούσης της επανάστασης των γυναικών στο Ιράν που έκοβαν τα μαλλιά τους στον δρόμο σε ένδειξη συμπαράστασης για τη δολοφονία της 22χρονης Μαχσά Αμινί το 2022 επειδή δεν φορούσε σωστά τη χιτζάμπ, η Τζένη Μπαμπαλή πραγματοποίησε στη Λάρισα ακτιβιστική εικαστική δράση. Αξιοποιώντας τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, παρότρυνε το κοινό να κρεμάσει μαντίλες σε κεντρικό πεζόδρομο, οι οποίες βρίθουν συμβολισμών και κρυμμένων μυστικών και εκφράζουν τον πόθο για ελευθερία και άμεση κοινωνική αλλαγή.
Σε ένα τυπογραφικό δεκαεξασέλιδο, η Λήδα Παπακωνσταντίνου διαπλέκει στιγμιότυπα από τη ζωή της και τη ζωή της ακτιβίστριας Πατ Αροουσμιθ στο Λονδίνο του 1969. Η αντισυμβατική Αροουσμιθ εκτίει εκείνη την εποχή την ποινή της στη γυναικεία φυλακή Χόλογουεϊ για συμμετοχή σε διαδήλωση ενάντια στον πόλεμο του Βιετνάμ. Δύο χρόνια αργότερα, το 1971, η Παπακωνσταντίνου πραγματοποιεί στην Αγγλία την επιτέλεση «Η τελευταία παράσταση», εκφράζοντας ενεργά τη δική της θέση εναντίον του πολέμου και της βίας.
Τα έργα της Νίνας Παπακωνσταντίνου από την ενότητα «Banners» έχουν στο επίκεντρο συνθήματα του κινήματος των γυναικείων δικαιωμάτων στην αγγλική γλώσσα, ακατανόητα οπτικά, σχολιάζοντας «τη συνεχή σίγαση της φωνής των θηλυκοτήτων από την πατριαρχική κοινωνία και την ανάγκη ανατροπής της σιωπής ως αποδεκτή γυναικεία συνθήκη».
Οι αυτοπροσωπογραφίες της Μαργαρίτας Πέτροβα, σκηνοθετημένες με χιούμορ από την ίδια, αποτελούν μέρος μιας ενότητας φωτογραφιών που ξεκίνησε το 2021. «Τα δωρικά πορτρέτα φέρνουν στο επίκεντρο τη σχέση των γυναικών με τη φύση αλλά και την καπιταλιστική αντίληψη ότι τα σώματά τους αποτελούν μηχανές αναπαραγωγής. Επισημαίνουν την ανάγκη έμφυλης ισορροπίας και διεξόδου από ασφυκτικά κοινωνικά στερεότυπα».
Η Ελένη Τζιρτζιλάκη μετατρέπει το οικογενειακό τραύμα που σχετίζεται με το συλλογικό τραύμα σε βιωματική τέχνη, ανιχνεύει τον ρόλο των ανταρτισσών στον Εμφύλιο, δένοντας το χθες με το σήμερα. Οπως τονίζει η Μπία Παπαδοπούλου: «Η συγκεκριμένη έρευνα ξεκίνησε το 2015 με την ανασύσταση της ζωής και του θανάτου της Νίτσας-Ελένης Παπαγιαννάκη, αδελφής της μητέρας της˙ σκοτώθηκε σε συμπλοκή στα βουνά της Δυτικής Κρήτης λίγο πριν τη λήξη του πολέμου. Η Τζιρτζιλάκη ζωντανεύει την επαναστατημένη γυναικεία ιδιοσυγκρασία, σπάζοντας το ταμπού της σιωπής γύρω από το εμφυλιακό τοπίο, ιδιαίτερα αυτό που αφορά τη συμμετοχή των γυναικών. Υπογραμμίζει παράλληλα την καθολικότητα του βιώματος της γυναίκας-μάρτυρα, απόρροια ειδικών ιστορικών συνθηκών».
Συμμετέχουν οι καλλιτέχνιδες: Αρτεμις Αλκαλάη, Ελένη Μπούκουρη-Αλταμούρα, Αννίτα Αργυροηλιοπούλου, Ρία Δάμα, Κατερίνα Διακομή, Ελένη Εξάρχου, Μαίρη Ζυγούρη, Ντέμη Κάια, Θάλεια Φλωρά-Καραβία, Κατερίνα Κατσιφαράκη, Γεωργία Λαλέ, Σοφία Λασκαρίδου, Δέσποινα Μεϊμάρογλου, Κατερίνα Μερτζάνη, Χριστίνα Μήτρεντσε, Τζένη Μπαμπαλή, Λίνα Μπέμπη, Αιμιλία Μπουρίτη, Ανίτα Ξάνθου, Λήδα Παπακωνσταντίνου, Νίνα Παπακωνσταντίνου, Μαργαρίτα Πέτροβα, Μακρίνα Προύσαλη, Ελίζα Σόρογκα, Φανή Σοφολόγη, Ασπα Στασινοπούλου, Σλομποντάνκα Στούπαρ, Ελένη Τζιρτζιλάκη, Κλεοπάτρα Τσαλή, Ρένα Τσιτώτα, Εφη Φουρίκη, Μαρία-Ανδρομάχη Χατζηνικολάου, Θάλεια Χιώτη.
ℹ️ «Women’s Matters/Γυναικεία ζητήματα» | Δημοτική Πινακοθήκη Λάρισας – Μουσείο Γ. Ι. Κατσίγρα | Γ. Παπανδρέου 2, Λάρισα, Τηλέφωνο: 2410 616266. Διάρκεια έκθεσης έως 24 Μαΐου. Ωρες λειτουργίας: Τρίτη έως Κυριακή 10.00-14.00 & 18.00-21.00 Είσοδος ελεύθερη.
