Αναγεννώντας την ελληνική γεωργία σε οκτώ βήματα

Κατά την πρόσφατη παρουσίαση της «Ιθάκης» στη Λάρισα, ο Αλέξης Τσίπρας αναφέρθηκε με έμφαση στο αγροτικό ζήτημα, επικεντρωνόμενος σε οκτώ συνοπτικές προτάσεις. Στη συνέχεια θα επιχειρήσουμε να τις αποκωδικοποιήσουμε και να αποτυπώσουμε την ουσιαστική δυνητική συνεισφορά τους στην αναγέννηση τόσο του πρωτογενούς τομέα, όσο και της υπαίθρου γενικότερα.

Αποκέντρωση: αποτελεί αυτονόητη και αυταπόδεικτη συνθήκη ότι οι αποφάσεις που αφορούν την Περιφέρεια δεν μπορούν να λαμβάνονται χωρίς την πλήρη αντίληψη των ιδιαιτεροτήτων και προκλήσεων που αντιμετωπίζει η επαρχία. Η επανασύσταση της υπαίθρου ως πυλώνα ανάπτυξης της χώρας θα πρέπει υποχρεωτικά να βασιστεί στην αποκεντρωμένη ανάπτυξη μέσα από ένα σχήμα συλλογικής οργάνωσης της παραγωγής, σύνδεσης με την τοπική μεταποίηση και την ενίσχυση των υποδομών. Την ίδια στιγμή, θα πρέπει να πάψει να αντιμετωπίζεται η γεωργία ως πάρεργο ή κλάδος μιας άλλης εποχής.

Η συμμετοχή του πρωτογενούς τομέα στο σύνολο των συνολικών ελληνικών εξαγωγών το 2024 έφτανε στο 16,5%. Αν συμπεριλάβουμε την τεράστια σημασία της γαστρονομίας και την ισχυρή βιομηχανία τροφίμων, οι ειδικοί εκτιμούν ότι η πραγματική συμβολή της αγροδιατροφής στην ελληνική οικονομία μπορεί να υπερβαίνει το 15%-20% του ΑΕΠ. Από την άλλη πλευρά, διάφορες απειλές (κλιματική κρίση, διεθνείς συμφωνίες, κόστος εισροών) καθιστούν απαραίτητο τον στρατηγικό σχεδιασμό και τον συντονισμό ενός νέου παραγωγικού μοντέλου από την κεντρική κυβέρνηση, με τη θέσπιση ενός διαρκούς Εθνικού Συμβουλίου Αγροτικής Πολιτικής, με εποπτικές δράσεις τόσο ανά καλλιέργεια/προϊόν, όσο και ανά Περιφέρεια. Η λειτουργία του ΕΣΑΠ θα εξασφαλίσει επίσης την επισιτιστική θωράκιση της χώρας απέναντι σε φυσικές και γεωπολιτικές απειλές, για παράδειγμα με τη σωστή πρόβλεψη παραγωγικής επάρκειας και αποθεμάτων τροφίμων.

Ελάχιστο εγγυημένο αγροτικό εισόδημα: η γεωργία αποτελεί μία από τις επιχειρηματικές δραστηριότητες υψηλού κινδύνου, λόγω αδυναμίας ασφαλούς πρόβλεψης της παραγωγής (κυρίως λόγω κλιματικών παραγόντων), αλλά και της μεταβλητότητας της τιμής πώλησης του προϊόντος (η οποία εξαρτάται από τη συνολική διαθεσιμότητά του). Χωρίς τη διασφάλιση μιας ελάχιστης προσόδου, ολοένα και περισσότεροι αγρότες θα εγκαταλείπουν την ύπαιθρο προς τα αστικά κέντρα, διογκώνοντας την ανεργία και τα κοινωνικά προβλήματα. Υπάρχουν αρκετές δικλίδες ασφαλείας για την εξασφάλιση της οικονομικής αποδοτικότητας μιας γεωργικής εκμετάλλευσης, οι οποίες βασικά περιλαμβάνουν τη λειτουργία συλλογικών δομών (όπως οι συνεταιρισμοί), την αύξηση της κλίμακας παραγωγής και του μεγέθους της εκμετάλλευσης και τη συμβολαιακή γεωργία. Το κράτος οφείλει να αναλάβει τον σημαντικό ρόλο του επόπτη της λειτουργίας των συλλογικών οργάνων αλλά και των συμφωνιών μεταξύ παραγωγών και αγοραστών, διασφαλίζοντας την εφαρμογή της διαφάνειας στις διάφορες συναλλαγές και επιβραβεύοντας στην πράξη και με ισχυρά φορολογικά κίνητρα τη συμμετοχή των παραγωγών σε αυτά τα σχήματα.

Μεταρρύθμιση του ΕΛΓΑ: κάτι το οποίο δεν γνωρίζει ο περισσότερος κόσμος είναι ότι οι αποζημιώσεις του ΕΛΓΑ πραγματοποιούνται με βάση ορισμένους αλγόριθμους οι οποίοι απέχουν παρασάγγας από την πραγματική μείωση της παραγωγής, ιδιαίτερα τα τελευταία χρόνια λόγω ξηρασίας. Στην πράξη, οι αποζημιώσεις επικεντρώνονται διαχρονικά στα προβλήματα παγετού και χαλαζόπτωσης, αφήνοντας εκτός καταλόγου δικαιούχων ολόκληρες Περιφέρειες. Οχι μόνο πρέπει αυτό να αλλάξει, αλλά και οι αποζημιώσεις θα πρέπει να αυξηθούν και να αποτελέσουν ένα μέτρο ενίσχυσης των παραγωγών έως ότου ολοκληρωθούν τα απαιτούμενα αρδευτικά έργα, επομένως να δράσουν και ως μέτρο πίεσης προς την έγκαιρη ολοκλήρωση αυτών.

Θεσμοθέτηση Εθνικής Τράπεζας Γης: περισσότερα από 1,5 εκατομμύριο στρέμματα παραγωγικής γης παραμένουν σήμερα ακαλλιέργητα (για διάφορους λόγους), την ώρα μάλιστα που η χώρα μας βιώνει, τα τελευταία χρόνια, μείωση της παραγωγής κατά 3% σε ονομαστικούς όρους και πάνω από 16% σε πραγματικούς όρους. Είναι επιτακτικός ένας νέος αναδασμός, τόσο για τη στήριξη των νέων αγροτών όσο και για την αύξηση του μεγέθους των εκμεταλλεύσεων (μέσα σε συλλογικά σχήματα) και τη συνολική αύξηση της γεωργικής παραγωγής.

Η επιδημία της ευλογιάς άφησε πίσω της περισσότερα από 500.000 σφαγέντα ζώα, η αναπλήρωση των οποίων δεν θα είναι εφικτή χωρίς ένα γενναίο και συστηματικό Εθνικό Πρόγραμμα Αναγέννησης Αυτόχθονων Φυλών από δημόσιους φορείς, όπως ο ΕΛΓΟ-Δήμητρα, σε συνεργασία με τα πανεπιστήμια. Σημαντική είναι επίσης η λειτουργία οργανωμένων κτηνοτροφικών πάρκων με ιδιοπαραγωγή ζωοτροφών, αλλά και η παράλληλη θέσπιση Εθνικών Προγραμμάτων παραγωγής ζωοτροφών βασισμένων σε εγχώρια, κλιματικά ανθεκτικά είδη (όπως τα ψυχανθή).

Πάταξη των ελληνοποιήσεων και αποκατάσταση της διαφάνειας στη μεταβολή της τιμής των τροφίμων από το χωράφι στο ράφι: η αντιποίηση των εγχώριων προϊόντων από εισαγόμενα κατώτερης ποιότητας και τιμής αποτελεί πραγματικό δούρειο ίππο για τη γεωργία μας. Παράλληλα, η χώρα μας διακρίνεται για έναν από τους υψηλότερους πληθωρισμούς τροφίμων πανευρωπαϊκά, ενώ οι τιμές παραγωγού παραμένουν καθηλωμένες. Τα σύγχρονα μέσα ιχνηλασιμότητας, εάν εφαρμοστούν ορθά, με κεντρική πρωτοβουλία και έλεγχο, θα μπορέσουν να αποτυπώσουν την πορεία κάθε προϊόντος τόσο ποιοτικά/γεωγραφικά, όσο και τιμολογιακά. Αυτό αποτελεί ένα στοίχημα αποκλειστικά και μόνο πολιτικής βούλησης, καθώς τα ψηφιακά εργαλεία είναι διαθέσιμα και πλήρως λειτουργικά.

Αγροτική πίστη: αποτελεί αποτυχία του χρηματοπιστωτικού μας συστήματος η έλλειψη τραπεζών ή έστω πλαισίων χρηματοδότησης αποκλειστικά σχεδιασμένων για τον αγροτικό κόσμο. Οπως προαναφέρθηκε, η γεωργική παραγωγή ενέχει από μόνη της πολλούς απρόβλεπτους παράγοντες. Επομένως από την εθνική προσπάθεια αποκατάστασης του αγροτικού τομέα δεν μπορεί να απουσιάζει το τραπεζικό σύστημα, με όρους όμως συμβατούς με τις ιδιαιτερότητες του τομέα, δηλαδή με διαμοιρασμό του κινδύνου έναντι αυξημένων μελλοντικών προσόδων και κερδών, σε μεγάλο όμως βάθος χρόνου. Η εξειδικευμένη συνεργασία με τα συλλογικά σχήματα παραγωγής θα αποτελούσε ένα καλό σημείο εκκίνησης, ιδιαίτερα για τη χρηματοδότηση της κατάρτισης και της πρόσβασης στις τεχνολογίες παραγωγής.

Τέλος, είναι αναγκαία η αύξηση και η ενίσχυση των ενεργειακών αγροτικών κοινοτήτων, καθώς η ενέργεια αποτελεί το 30% (κατά μέσο όρο) του κόστους παραγωγής.

* Καθηγητής, πρύτανης του Γεωπονικού Πανεπιστημίου Αθηνών και μέλος του Επιστημονικού Συμβουλίου του Ινστιτούτου Αλέξη Τσίπρα