Oταν η Ευρωπαϊκή Ενωση ενέκρινε τον πρώτο στον κόσμο ολοκληρωμένο νόμο για την τεχνητή νοημοσύνη τον Αύγουστο του 2024, τον περίφημο AI Act –το πιο φιλόδοξο ρυθμιστικό εγχείρημα–, το μήνυμα ήταν σαφές: η τεχνολογία δεν θα εξελιχθεί χωρίς δημοκρατικούς κανόνες. Σε αντίθεση με τις Ηνωμένες Πολιτείες, όπου η ανάπτυξη της AI καθοδηγείται κυρίως από ιδιωτικές εταιρείες, η Ευρώπη επιχείρησε να θέσει όρια – όχι μόνο στην αγορά, αλλά και στην ίδια τη λογική της τεχνολογικής εξουσίας. Ομως, καθώς ο νόμος περνά από τη θεωρία στην πράξη, αποκαλύπτεται μια λιγότερο θριαμβευτική πραγματικότητα. Οι ίδιες οι δυνάμεις που η Ευρώπη επιχειρεί να ρυθμίσει –οι μεγάλες πλατφόρμες, οι κυβερνήσεις και οι γεωπολιτικοί ανταγωνιστές της– συμμετέχουν ενεργά στη διαμόρφωση του τρόπου με τον οποίο θα εφαρμοστεί. Οι πρόσφατες εξελίξεις κάθε άλλο παρά ενθαρρυντικές είναι.
Η «απλοποίηση» που αλλάζει τους κανόνες
Το λεγόμενο Digital Omnibus, ένα πακέτο αλλαγών που προωθεί η Ευρωπαϊκή Επιτροπή τους τελευταίους μήνες, παρουσιάζεται ως προσπάθεια απλοποίησης της εφαρμογής του AI Act.
Ο όρος προέρχεται από το λατινικό omnibus που σημαίνει «για όλους». Είναι όμως για όλους; Στην πράξη, ο εφαρμοστικός αυτός νόμος κινδυνεύει να αποδυναμώσει βασικές εγγυήσεις και φαίνεται πως συνιστά μια βαθιά και συστημική αναδιάταξη του πλαισίου προστασίας των ψηφιακών δικαιωμάτων, με κατεύθυνση την αποδυνάμωση εγγυήσεων που μέχρι σήμερα αποτελούσαν τον ακρογωνιαίο λίθο του ευρωπαϊκού μοντέλου προστασίας δεδομένων. Ισως την πιο εμπεριστατωμένη ανάλυση σε ευρωπαϊκό επίπεδο για τις συνέπειες που φέρει το Digital Omnibus έχει διατυπώσει το τελευταίο διάστημα μια ελληνική οργάνωση, η Homo Digitalis, το μοναδικό πλήρες μέλος στην Ελλάδα της European Digital Rights (EDRi), της μεγαλύτερης ένωσης οργανώσεων διεθνώς που έχουν σκοπό την υπεράσπιση και την προώθηση των ψηφιακών δικαιωμάτων.
Η Homo Digitalis, από κοινού με το EDRi, καθώς και με άλλες οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών, ακαδημαϊκούς και ειδικούς, επιδίωξαν καθ’ όλη τη διάρκεια του 2025 να έχουν ουσιαστική παρουσία στη σχετική νομοπαρασκευαστική διαδικασία. Φαίνεται όμως πως αγνοήθηκαν. «Τον Νοέμβριο του 2025, ήταν πλέον ξεκάθαρο ότι η Ευρωπαϊκή Επιτροπή δεν ενδιαφερόταν ποτέ για ουσιαστικό διάλογο και ανταλλαγή απόψεων σχετικά με την εν λόγω νομοπαρασκευαστική πρωτοβουλία.
Τότε μία διαρροή κάποιων σχεδίων των προτεινόμενων διατάξεων αποκάλυψαν πως η Επιτροπή είχε ήδη διαμορφώσει ένα σχέδιο προτεινόμενου κανονισμού με πολύ προβληματικές διατάξεις, το οποίο αποτελούσε τη μεγαλύτερη οπισθοχώρηση στην προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων στον ψηφιακό χώρο» λέει η Homo Digitalis. Τελικά στις 19 Νοεμβρίου, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή δημοσίευσε δύο προτεινόμενους κανονισμούς Digital Omnibus. Το τελικό κείμενο, όπως φαίνεται, έκρυβε νέες εκπλήξεις και περισσότερες προκλήσεις για τα δικαιώματα και τις ελευθερίες μας στο ψηφιακό περιβάλλον.
Οπως αναφέρει η οργάνωση, «η συνδυασμένη τροποποίηση κεντρικών νομοθετημάτων ανατρέπει θεμελιώδεις ισορροπίες που έως σήμερα επεδίωκαν να διασφαλίσουν την προστασία των δικαιωμάτων, την ασφάλεια δικαίου και την προβλεψιμότητα των υποχρεώσεων για τις επιχειρήσεις. Η ανάλυση των προτεινόμενων διατάξεων αναδεικνύει ότι, παρά τον τίτλο της “απλοποίησης”, η δέσμη μέτρων αποτελεί στην πραγματικότητα μια εκτεταμένη διαδικασία απορρύθμισης, η οποία ενέχει σοβαρούς κινδύνους για το επίπεδο προστασίας της ιδιωτικότητας και των θεμελιωδών δικαιωμάτων στο ψηφιακό περιβάλλον».
Ειδικότερα ως προς τα θέματα ψηφιακής ασφάλειας, «η μετατόπιση από το καθεστώς της συναίνεσης σε ένα πλέγμα ευρύτατων εξαιρέσεων για την πρόσβαση και αποθήκευση δεδομένων σε συσκευές τελικού χρήστη συνιστά δραστική υποχώρηση από την παραδοσιακή προστασία της εμπιστευτικότητας των επικοινωνιών. Η διεύρυνση της δυνατότητας πρόσβασης σε συσκευές επιτρέπει εντονότερη παρακολούθηση και ανάλυση συμπεριφορών, χωρίς τα εχέγγυα που μέχρι σήμερα αποτελούσαν τον πυρήνα της προστασίας σε αυτόν τον τομέα» επισημαίνεται.
Σχετικά με τις πρόσφατες εξελίξεις, ο Βαγγέλης Παπακωνσταντίνου, καθηγητής Νομικής στο Ελεύθερο Πανεπιστήμιο των Βρυξελλών (VUB), δήλωσε (cnn.gr) ότι «τις νομοθετικές προτάσεις της Επιτροπής μπορεί κανείς να τις δει με, τουλάχιστον, δύο τρόπους: είτε ως μια απαραίτητη απλούστερη των διαδικασιών και εκλογίκευση του ρυθμιστικού πλαισίου τόσο της τεχνητής νοημοσύνης όσο και των προσωπικών δεδομένων ώστε να ανταποκριθούν αποτελεσματικότερα στα νέα δεδομένα, είτε ως μια απόπειρα μείωσης του επιπέδου προστασίας των ανθρώπινων δικαιωμάτων στον βωμό των αναγκών της αγοράς».
Σιωπηλή μάχη
Η Ευρώπη καμάρωσε ότι έβαλε πρώτη στον κόσμο κανόνες στην τεχνητή νοημοσύνη. Υπήρχαν και καλά νέα: Οι πιο επικίνδυνες χρήσεις της Τεχνητής Νοημοσύνης, όπως η κοινωνική βαθμολόγηση πολιτών ή τα συστήματα που χειραγωγούν τη συμπεριφορά χωρίς συναίνεση, απαγορεύτηκαν τυπικά τουλάχιστον ήδη από τον Φεβρουάριο του 2025.
Τα λεγόμενα μοντέλα γενικού σκοπού –οι μηχανές πίσω από εργαλεία όπως το ChatGPT– υπόκεινται πλέον σε υποχρεώσεις διαφάνειας. Και από το 2026, τα συστήματα που χρησιμοποιούνται σε κρίσιμους τομείς, όπως η αστυνόμευση, η απασχόληση και η υγεία, θα υπόκεινται σε αυστηρούς ελέγχους. Ηδη, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει επιβάλει πρόστιμα εκατοντάδων εκατομμυρίων ευρώ σε εταιρείες όπως η Apple και η Meta, ενώ διερευνά πλατφόρμες όπως το TikTok για πρακτικές που ενισχύουν τον εθισμό και περιορίζουν τη διαφάνεια.
Ομως πριν καν προλάβει να εφαρμοστεί πλήρως ο AI Act, ξεκίνησε μια δεύτερη, πιο σιωπηλή μάχη: όχι για το αν θα υπάρχει ρύθμιση, αλλά για το πόσο «ελαφριά» θα γίνει στην πράξη – στο όνομα της «απλοποίησης». H πραγματικότητα των τελευταίων εβδομάδων δείχνει ότι ο προστατευτικός δακτύλιος που υπήρξε αρχικά πιέζεται ταυτόχρονα τόσο απέξω (Ουάσινγκτον/Big Tech/Σίλικον Βάλεϊ) όσο και από μέσα (απορρυθμιστική ατζέντα στις Βρυξέλλες).
Η άλλη πλευρά της ισχύος
Η Ευρώπη παραμένει εξαρτημένη από την τεχνολογία που προσπαθεί να ρυθμίσει. Τα πιο ισχυρά συστήματα τεχνητής νοημοσύνης αναπτύσσονται σχεδόν αποκλειστικά στις Ηνωμένες Πολιτείες. Η υπολογιστική ισχύς που απαιτούν βασίζεται σε εξειδικευμένα τσιπς που σχεδιάζονται εκτός Ευρώπης. Και οι πλατφόρμες που τα διανέμουν ελέγχουν ήδη μεγάλο μέρος της ψηφιακής οικονομίας. Αυτό δημιουργεί ένα παράδοξο: η Ευρώπη μπορεί να γράφει τους κανόνες (τους οποίους τώρα χαλαρώνει), αλλά δεν ελέγχει ούτε τα μέσα παραγωγής.
Σε μια ευρεία συζήτηση μεταξύ του Κρις Γουάιλι (του πληροφοριοδότη της Cambridge Analytica) και της Τζούλι Ποσέτι (διευθύντριας του Διεθνούς Κέντρου Δημοσιογράφων), η προειδοποίησή τους ήταν αυστηρή: «Εάν η Ευρώπη δεν δράσει αποφασιστικά, η τεχνητή νοημοσύνη της Silicon Valley θα αναδιαμορφώσει τους θεσμούς, τις ειδήσεις, την πολιτική και ακόμα και τους ίδιους εμάς». Από τη σκοπιά των Βρυξελλών, αυτό δεν είναι υπερβολή. Ο νέος μηχανισμός ψηφιακής ρύθμισης της Ευρώπης –ο νόμος για τις ψηφιακές αγορές (DMA), ο νόμος για τις ψηφιακές υπηρεσίες (DSA) και ο νόμος για την τεχνητή νοημοσύνη (AI Act)– θεωρείται η απάντηση της ηπείρου σε αυτή την απειλή. Ο νόμος για τις ψηφιακές αγορές ορίζει έξι «φρουρούς» (Alphabet/Google, Amazon, Apple, ByteDance, Meta, Microsoft) και επιβάλλει υποχρεώσεις για την πρόληψη της αυτοπροτίμησης και της αντιανταγωνιστικής ομαδοποίησης. Τον Απρίλιο του 2025, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή διαπίστωσε ότι η Apple και η Meta παραβίασαν τις υποχρεώσεις του DMA σχετικά με την καθοδήγηση συσκευών και τη δέσμευση καταστημάτων εφαρμογών. Η Επιτροπή κίνησε επίσης διαδικασίες μη συμμόρφωσης τον Μάρτιο του 2024 κατά των Alphabet, Apple και Meta.
? Το άρθρο γράφτηκε στο πλαίσιο του ευρωπαϊκού προγράμματος PULSE, στο oποίο συμμετέχει κατ’ αποκλειστικότητα η «Εφ.Συν.». Συνεργάστηκαν οι György Folk (EUrologus/HVG – Ουγγαρία) και Elena Sánchez Nicolás (EUobserver-Bρυξέλλες)
