Ξαφνικά η Ιστορία μπροστά στα μάτια μας

Ο τίτλος θα μπορούσε να είναι «Αντικρίζοντας την Ιστορία κατάματα». Κατάματα, άφοβοι και ευθυτενείς κοιτούν τον φακό αγωνιστές ήρωες της ΕΑΜικής Αντίστασης στην πορεία τους προς τον θάνατο. Για πρώτη φορά όμως τους κοιτάμε κι εμείς κατάματα, 82 χρόνια μετά, κι ενώ έως προχθές η μόνη «οπτικοποίηση» που είχαμε στη διάθεσή μας από την εκτέλεση των 200 κομμουνιστών από τους ναζί κατακτητές στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής την Πρωτομαγιά του ’44, γινόταν με τη διαμεσολάβηση της τέχνης, από τη συγκλονιστική χαρακτική σύνθεση του Τάσσου έως πιο πρόσφατα, το «Τελευταίο Σημείωμα» του Παντελή Βούλγαρη.

Οι 8 φωτογραφίες όμως οι οποίες, προερχόμενες από συλλογή του Γερμανού ανθυπολοχαγού στα τάγματα των ναζί Χέρμαν Χόιερ, κατέληξαν στον Crain’s Militaria βελγικό οίκο πώλησης στρατιωτικών τεκμηρίων (και δη των ναζί) από τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο κι από εκεί στο e-bay για να δημοπρατηθούν με «χτυπήματα» διαρκείας έως και τις 23 Φεβρουαρίου, φαίνεται πως είναι πράγματι συγκλονιστικά ιστορικά τεκμήρια. Και προς τούτο συνηγορεί το γεγονός ότι από χθες εμφανίζονται συγγενείς των 200 εκτελεσθέντων που επιμένουν ότι αναγνωρίζουν τους δικούς τους στις φωτογραφίες.

Μια πρώτη πιθανότατα ταυτοποίηση προσώπου αναρτήθηκε χθες μάλιστα από τον συνάδελφο στα «Νέα» Δημήτρη Μανιάτη που επικαλέστηκε διαβεβαίωση της οικογένειας του εκδότη και αντιστασιακού Δημήτρη Παπαδήμα ότι ο νέος με το λευκό πουκάμισο που εικονίζεται σε μία από τις φωτογραφίες είναι ο (αδελφός του εκδότη) Βασίλειος Παπαδήμας, ο οποίος είχε συλληφθεί στις 6 Αυγούστου του 1941 από Ιταλούς καραμπινιέρους και Ελληνες χωροφύλακες, μεταφέρθηκε στο στρατόπεδο του Ναυπλίου και στη συνέχεια της Λάρισας και εκτελέστηκε πράγματι στο Σκοπευτήριο την Πρωτομαγιά του ’44. Κι επειδή κάθε πρόσωπο και κάθε βλέμμα κρύβει μία συγκλονιστική ιστορία, να προσθέσουμε ότι 40 μέρες μετά την εκτέλεση του Βασίλειου Παπαδήμα πέθανε και η μάνα του από εγκεφαλικό μην μπορώντας να αντέξει τη συντριβή της είδησης…

Η δημοσιοποίηση της ύπαρξης των τεκμηρίων το Σάββατο από τη σελίδα στο Facebook «Greece at WWII Archives» προκάλεσε ρίγη συγκίνησης ή ακόμα και δάκρυα σε όποιον είδε τις φωτογραφίες κι αυτούς τους πραγματικούς ήρωες στις ανθρώπινες και γι’ αυτό μεγαλειώδεις διαστάσεις τους. Αλλά εξήψε δυστυχώς και τα εμφυλιακά πάθη και ερέθισε τους μικρονοϊκούς και τα ακροδεξιά αντανακλαστικά. Πώς να εξηγήσει κάποιος διαφορετικά ότι, όπως κατήγγειλε η Δημοτική Αρχή Καισαριανής, λίγες μόνο ώρες μετά τη δημοσιοποίηση των άγνωστων μέχρι πρότινος ντοκουμέντων, κάποιοι βανδάλισαν το Μνημείο των 200 στην Καισαριανή προκαλώντας φθορές στη μαρμάρινη πλάκα. «Η ιστορική μνήμη δεν σβήνει όσο κι αν ενοχλεί κάποιους! Η Δημοτική Αρχή θα προβεί στην αποκατάσταση των φθορών και θα πρωτοστατήσει με όλες της τις δυνάμεις στην ανάδειξη και αναβάθμιση του ιστορικού αυτού τόπου», προειδοποίησε όμως ο Δήμος Καισαριανής.

«Κόκκινος συναγερμός» στους ιστορικούς

Φυσικά η δημοσιοποίηση σήμανε ήδη από το βράδυ του Σαββάτου και «κόκκινο συναγερμό» στους ιστορικούς που αντιλαμβάνονται ακόμα περισσότερο όχι μόνον πόσο πολύτιμος θησαυρός πληροφοριών είναι αυτές οι φωτογραφίες, αλλά και το ειδικό πολιτικό και ηθικό βάρος αυτού του ευρήματος. Είναι αδύνατον ένας μελετητής να μην αισθανθεί ανίσχυρος ή και εξοργισμένος συνειδητοποιώντας ότι αυτός ο θησαυρός των 8 φωτογραφιών δημοπρατείται ανοιχτά στο διαδίκτυο ακρωτηριασμένος φωτογραφία φωτογραφία. Κι ότι κάθε ώρα που περνάει το αντίτιμο ανεβαίνει ενώ την ίδια στιγμή δεν υπάρχει ένας καθ’ ύλην αρμόδιος εθνικός φορέας να σπεύσει προτού τα τεκμήρια καταλήξουν σε μία ή περισσότερες ιδιωτικές συλλογές και η ιστορία τους εξαρτηθεί από την πρόθεση ενός ιδιώτη να τη μοιραστεί ή όχι. Γι’ αυτό και μετά τη συγκίνηση ακολουθεί η ευθύνη και τίθεται επιτακτικό, ίσως περισσότερο από ποτέ τα τελευταία χρόνια, το θέμα και το χρέος της εθνικής αρχειακής πολιτικής.

Αυτό επισήμαιναν χθες οι ηγεσίες των κομμάτων της αντιπολίτευσης, προσωπικότητες της πολιτικής και του δημόσιου βίου, δεκάδες σύλλογοι και σωματεία ιστορικών, συλλογικότητες αλλά και απλοί πολίτες απευθύνοντας έκκληση προς πάσα κατεύθυνση (τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας, τις υπουργούς Πολιτισμού και Παιδείας, την Εθνική Βιβλιοθήκη, το Ιδρυμα της Βουλής) να ασχοληθούν και να σπεύσουν να διασώσουν την ιστορική μας μνήμη – παρότι μέχρι χθες το βράδυ οι καθ’ ύλην αρμόδιοι υπουργοί σιωπούσαν πεισματικά…

«Αϋπνος όλο το βράδυ»

Την κατεπείγουσα ανάγκη για τη διάσωση των τεκμηρίων επαναλάμβαναν και οι ιστορικοί και συγγραφείς Μενέλαος Χαραλαμπίδης και Ιάσονας Χανδρινός που τους αναζητήσαμε χθες το μεσημέρι καθώς έχουν ασχοληθεί και οι δύο ιδιαίτερα με την περίοδο της Κατοχής και του Εμφυλίου.

Αϋπνος σχεδόν όλο το βράδυ από την ταραχή για τα τεκμήρια που μέχρι προχθές ουδείς γνώριζε την ύπαρξή τους αλλά κι από την αγωνία για την τύχη τους ήταν ο Ιάσονας Χανδρινός. Ο ίδιος παρατηρώντας τις συγκλονιστικές λεπτομέρειες (π.χ. τα πεταμένα ρούχα έξω από την είσοδο στο Σκοπευτήριο, τον Ιταλό βοηθητικό της Βέρμαχτ που στέκεται κρατώντας ένα τσιγάρο μπροστά σε ένα φορτηγό) επαναλαμβάνει ότι χρειάζεται άμεση πολιτειακή παρέμβαση προκειμένου οι φωτογραφίες να καταλήξουν σε κάποιο δημόσιο αρχείο στο οποίο θα έχουν πρόσβαση οι μελετητές και οι φοιτητές. Και επισημαίνοντας ότι θα πρέπει να προηγηθεί η πλήρης εξέταση του υλικού ώστε να βεβαιωθούμε για την αυθεντικότητά του, ριψοκινδυνεύει ήδη κάποιες πρώτες πολύτιμες παρατηρήσεις: στην ιστορική διχογνωμία π.χ. εάν οι εκτελέσεις γίνονταν με πολυβόλα ή διά τυφεκισμού, εδώ η απάντηση δίνεται φωτογραφικά στην παράταξη των στρατιωτών με τα τουφέκια.

Μας εφιστά την προσοχή επίσης σε μία πλευρά του κτιρίου των φυλακών του Χαϊδαρίου από όπου ξεκίνησε το ύστατο ταξίδι των εκτελεσθέντων η οποία σήμερα δεν υπάρχει διότι το κτίριο έχει κατεδαφιστεί. Φυσικά χρειάζεται πολύ μεγαλύτερη έρευνα, αλλά και ο ίδιος ο έμπειρος ιστορικός δεν κρύβει τη συγκίνησή του όταν μας λέει πως επικοινώνησε μαζί του μια γυναίκα η οποία επιμένει πως στην εικόνα ενός νέου με γιλέκο αναγνωρίζει τον θείο της, αδελφό του πατέρα της.

Φυσικά η ανάγκη για επιστημονική τεκμηρίωση και ευρύτερη και σε βάθος γνώση των γεγονότων και η αντανακλαστική συναισθηματική ανθρώπινη αντίδραση μπροστά στην εικόνα της αγέρωχης πορείας των αγωνιστών προς τον θάνατο, διασταυρώνονται. Γι’ αυτό κι ο Μενέλαος Χαραλαμπίδης δεν κρύβει τη συναισθηματική του ένταση όταν μιλά για «σοκαριστικές φωτογραφίες τεράστιας ιστορικής σημασίας».

Ο ίδιος υπενθυμίζει ότι τον Μάιο του ’44 είχαν γίνει τρεις ομαδικές εκτελέσεις κομμουνιστών στο Σκοπευτήριο (την 1η αλλά και στις 3 και 10 Μαΐου) αλλά κι ότι οι ενδείξεις μέχρι εδώ κλίνουν σαφώς προς την Πρωτομαγιά και την εκτέλεση των 200. Κυρίως όμως μιλάει και ξαναμιλάει για ένα από τα σοβαρότερα δομικά ζητήματα που αναδεικνύει αυτή η συγκλονιστική ιστορία το τελευταίο 48ωρο: την έλλειψη εθνικής αρχειακής πολιτικής, αλλά και την απόλυτη ανάγκη να διασωθούν αυτά τα τεκμήρια -«πηγές ενός εθνικού κτήματος» τα αποκαλεί μάλιστα- από το ελληνικό κράτος, εφόσον βέβαια «αυτό μπορεί ή θέλει να τα διασώσει». Ο κ. Χαραλαμπίδης υπαινίσσεται σαφώς εδώ το θέμα της πολιτικής βούλησης («αν υπάρχει»). Και επανέρχεται στο θέμα της απουσίας «εκείνου του μηχανισμού που θα εξασφάλιζε ότι αυτές οι φωτογραφίες θα καταλήξουν σε έναν εθνικό αρχειακό φορέα». Βάζει όμως στο τραπέζι και το στοιχείο του ηθικού χρέους της Πολιτείας απέναντι στους πρωταγωνιστές της Ιστορίας και στους συγγενείς τους, απέναντι τελικά στην ίδια την ιστορική μνήμη και συνείδηση.

«Ο Παντελής βούρκωσε και δεν μιλούσε»

Το 2017 είχε κυκλοφορήσει στις αίθουσες η ταινία του Παντελή Βούλγαρη «Το Τελευταίο Σημείωμα» σε σενάριο δικό του και της Ιωάννας Καρυστιάνη, εμπνευσμένο από τη συγκλονιστική ιστορία των 200 και του Ναπολέοντα Σουκατζίδη, που ως διερμηνέας θα μπορούσε να έχει εξαιρεθεί από την εκτέλεση της Πρωτομαγιάς αλλά δεν δέχτηκε την ανταλλαγή του με άλλον σύντροφό του.

Για την πραγματοποίηση της ταινίας οι δυο τους είχαν κάνει τεράστια έρευνα στα υπάρχοντα αρχεία μεταφέροντας όσο το δυνατόν πιστότερα την ιστορία. Συγκλονιστική λεπτομέρεια: ο τρόπος που αποδίδει η ταινία το τελευταίο βράδυ των μελλοθάνατων στο Χαϊδάρι, όταν χορεύουν και τραγουδάνε μέχρι τα ξημερώματα, αλλά και την πορεία τους, περήφανη κι αποφασισμένη μέχρι το εκτελεστικό απόσπασμα, συμπίπτει τώρα με τα βλέμματα και τη στάση των αληθινών ηρώων όπως τους απαθανάτισε ο φακός.

Πώς υποδέχτηκαν άραγε Βούλγαρης και Καρυστιάνη προχθές αυτό το τεκμήριο της πραγματικότητας που συμπίπτει απόλυτα με τη φαντασία τους; «Απ’ την ώρα που είδε τις φωτογραφίες ο Παντελής βούρκωσε και δεν μπορούσε να μιλήσει», μας λέει τηλεφωνικά η Καρυστιάνη. Εξαιρετικά φορτισμένη και αιφνιδιασμένη και η ίδια η συγγραφέας, που όσο δούλευε για την ταινία ανατρέχοντας στα αρχεία τόσο βεβαιωνόταν ότι οι ναζί φεύγοντας είχαν καταστρέψει τα όποια ντοκουμέντα, συμπεριλαμβανομένων των φωτογραφικών, απευθύνει έκκληση για τη διάσωση των πολύτιμων ευρημάτων. «Επρεπε το υπουργείο Πολιτισμού ή το υπουργείο Παιδείας να έχουν ήδη σπεύσει να τις δεσμεύσουν. Πρέπει να μείνουν τα τεκμήρια στην Ελλάδα. Θα είναι ντροπή αν χαθούν. Και πρέπει να γίνει Μουσείο Εθνικής Αντίστασης…», λέει λίγο προτού να πνιγεί κι η δική της φωνή απ’ τη συγκίνηση.

Ενα μόνο. Οσο γίνονταν όλα αυτά χθες, τόσο στο e-bay ανέβαινε κατακόρυφα σε κάθε «χτύπημα» το αντίτιμο για κάθε φωτογραφία (είναι χαρακτηριστικό ότι η φωτογραφία με τον νέο που εικάζεται ότι είναι ο Παπαδήμας είχε «χτύπημα» 120 ευρώ χθες το πρωί και το βράδυ είχε φτάσει στα 1.240). Θα είναι ιστορικό έγκλημα αν αυτά τα 8 μοναδικά στιγμιότυπα περάσουν σε διαφορετικά χέρια και χαθεί η ενότητα της συγκλονιστικής τους αφήγησης.

Οι φωτογραφίες είναι η μνήμη μας και πρέπει να αποκτηθούν άμεσα

Σύσσωμη η Αριστερά και το ΠΑΣΟΚ ζητούν τη μέριμνα της πολιτείας για την απόκτηση και αξιοποίηση των ιστορικών φωτογραφικών ντοκουμέντων ● Πρωτοβουλίες και προτάσεις από ΚΚΕ, ΣΥΡΙΖΑ-Π.Σ. και Νέα Αριστερά.

Να μεριμνήσει η πολιτεία για την απόκτηση των ιστορικών φωτογραφικών ντοκουμέντων -μένει να επιβεβαιωθούν επίσημα- με τις τελευταίες στιγμές κάποιων από τους 200 κομμουνιστές που οδηγήθηκαν στο εκτελεστικό απόσπασμα των ναζί στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής την Πρωτομαγιά του 1944 ζητούν τα κόμματα της Αριστεράς και το ΠΑΣΟΚ, με το ΚΚΕ, τον ΣΥΡΙΖΑ-Π.Σ., τη Νέα Αριστερά, αλλά και τον πρώην πρωθυπουργό Αλέξη Τσίπρα να προχωρούν άμεσα σε σχετικές πρωτοβουλίες και προτάσεις.

Το ΚΚΕ σημειώνει ότι με δεδομένο ότι οι συγκεκριμένες φωτογραφίες φαίνονται αυθεντικές «αποτυπώνουν το ηθικό μεγαλείο των κομμουνιστών που βάδιζαν προς τον θάνατο αλύγιστοι με ακλόνητη την πίστη στο δίκιο του αγώνα για έναν κόσμο χωρίς καταπίεση και εκμετάλλευση». «Ως τέτοια η αξία τους δεν μετριέται με το χρήμα και η θέση τους δεν βρίσκεται στο εμπόριο, σε ιδιωτικές συλλογές και σε ηλεκτρονικές δημοπρασίες με αβέβαιη την κατάληξή τους» επισημαίνει και υπογραμμίζει ότι «εγείρεται συνεπώς σοβαρό ιστορικό και ηθικό ζήτημα και θα πρέπει με ευθύνη του κράτους τα ντοκουμέντα αυτά να αποκτηθούν και να αποδοθούν εκεί που ανήκουν, στο μουσείο ΕΑΜικής Εθνικής Αντίστασης του Δήμου Καισαριανής, στον Δήμο Χαϊδαρίου και στο ΚΚΕ, για να είναι προσιτά στον λαό και τη νεολαία ως πηγή ιστορικής γνώσης και έμπνευσης για το σήμερα και το αύριο». Αντίστοιχα ο γ.γ. της Κ.Ε. του ΚΚΕ, Δημήτρης Κουτσούμπας, τόνισε χθες, στην εκδήλωση για τα 50 χρόνια από το Α’ Συνέδριο της ΚΝΕ, πως «πρόκειται για ήρωες, μέλη, στελέχη του ΚΚΕ και αυτές οι φωτογραφίες δεν μπορεί να βρίσκονται σε εμπόρους, σε ιδιώτες. Πρέπει να αποδοθούν στον ελληνικό λαό» προαναγγέλλοντας σχετικές πρωτοβουλίες.

«Αυτά τα ντοκουμέντα δεν είναι εμπόρευμα. Είναι η ιστορία μας. Η ελληνική Πολιτεία οφείλει να τα αποκτήσει και να τα αναδείξει ως αναπόσπαστο στοιχείο της ιστορίας και της Παιδείας» υπογράμμισε σε ανάρτησή του ο πρόεδρος του ΣΥΡΙΖΑ-Π.Σ., Σωκράτης Φάμελλος.

«Η Αθήνα πρέπει να αποκτήσει Μουσείο της Εθνικής Αντίστασης. Είναι υποχρέωση της Πολιτείας. Είναι χρέος στη Δημοκρατία. Και το Υπουργείο Πολιτισμού πρέπει να καταβάλλει κάθε προσπάθεια ώστε οι φωτογραφίες αυτές να έρθουν στην Ελλάδα. Είναι το τραύμα μας. Είναι η μνήμη μας. Είναι ο οδηγός μας» τόνισε στην κυριακάτικη ανάρτησή του ο Αλέξης Χαρίτσης, ο οποίος επικοινώνησε με την υπουργό Πολιτισμού, Λίνα Μενδώνη, προκειμένου να της θέσει το αίτημα διεκδίκησης των φωτογραφιών και της σοβαρής μουσειακής πλαισίωσής τους, αφού ελεγχθεί η αυθεντικότητά τους. Επίσης ο επικεφαλής της Κ.Ο. της Νέας Αριστεράς ενημέρωσε πως το κόμμα του σήμερα θα καταθέσει σχετική κοινοβουλευτική ερώτηση.

Επιτροπή

Το ΠΑΣΟΚ-ΚΙΝ.ΑΛΛ., μέσω ανακοίνωσης του εκπροσώπου του, σημειώνει ότι «η Ιστορία δεν μπαίνει σε πλειστηριασμό» και επισημαίνει πως «το Υπ. Πολιτισμού οφείλει να συγκροτήσει επιτροπή με αποστολή τη διαπίστωση της αυθεντικότητας των φωτογραφιών και αν αυτή επιβεβαιωθεί, να προχωρήσει στην αγορά τους» αναφέρει ο Κώστας Τσουκαλάς. «Αν είναι αυθεντικές, αποτελούν τεκμήρια μιας εμβληματικής στιγμής της ελληνικής ιστορίας. Είναι αποδείξεις του ηρωισμού και του πατριωτισμού όσων θυσιάστηκαν για την ελευθερία, την ανεξαρτησία και τη δημοκρατία» προσθέτει.

Επιστολή Αλέξη Τσίπρα στον πρόεδρο της Βουλής

Ο πρώην πρωθυπουργός Αλέξης Τσίπρας απέστειλε στον πρόεδρο της Βουλής, Νικήτα Κακλαμάνη, επιστολή με την οποία του προτείνει το Ιδρυμα της Βουλής να αγοράσει αυτές τις φωτογραφίες «ως φόρο τιμής στην αντίσταση και τους νεκρούς της, αλλά και ως τεκμήριο του ηρωισμού με τον οποίο ο ελληνικός λαός αντιμετώπισε τη λαίλαπα της ναζιστικής κατοχής». Οπως τόνισε, «οι τελευταίες στιγμές Ελλήνων πατριωτών, η απεικόνιση της τραγωδίας αλλά και του θάρρους τους, δεν πρέπει να γίνουν αντικείμενο συναλλαγής, αλλά να περιέλθουν στην ιδιοκτησία της Βουλής και της πατρίδας».

 <iframe src=”https://link.argoncrm.com/widget/form/qbcXe92pQyyS3U5MqLV9″ style=”display:none;width:100%;height:100%;border:none;border-radius:3px” id=”popup-qbcXe92pQyyS3U5MqLV9″ data-layout=”{‘id’:’POPUP’}” data-trigger-type=”showAfter” data-trigger-value=”15″ data-activation-type=”activateOnVisit” data-activation-value=”1″ data-deactivation-type=”deactivateAfter” data-deactivation-value=”2″ data-form-name=”Efsyn Form Universal” data-height=”435″ data-layout-iframe-id=”popup-qbcXe92pQyyS3U5MqLV9″ data-form-id=”qbcXe92pQyyS3U5MqLV9″ title=”Efsyn Form Universal” > </iframe> <script src=”https://link.argoncrm.com/js/form_embed.js”></script>