Γράφοντας πίσω από τα κάγκελα: Η Ευρώπη που ακούει τους κρατούμενους

Σε μια Ευρώπη όπου η ενημέρωση συχνά αφορά τη φυλακή χωρίς τους κρατούμενους, υπάρχουν χώρες όπου οι ίδιοι παίρνουν το μολύβι και διεκδικούν τον ρόλο του συντάκτη. Από την Ουγγαρία, τη Γαλλία, την Ιταλία και την Ισπανία μέχρι την Ελλάδα, δημοσιογραφικές πρωτοβουλίες που γεννήθηκαν πίσω από τα κάγκελα επιχειρούν να σπάσουν τη σιωπή και να δώσουν χώρο στην ανθρώπινη εμπειρία της κράτησης. Με διαφορετική έκταση, διαφορετική ιστορία και διαφορετικές ισορροπίες, όλες οι περιπτώσεις μοιράζονται το ίδιο αίτημα: η φυλακή να μην είναι ένας αόρατος κόσμος.

Ιταλία: Είκοσι περιοδικά, μία μεγάλη παράδοση

Η Ιταλία διαθέτει ίσως το πιο αναπτυγμένο δίκτυο κρατούμενων «δημοσιογράφων» στην Ευρώπη. Περίπου είκοσι περιοδικά εκδίδονται στις φυλακές της χώρας, πολλά από αυτά με ιστορία δεκαετιών. Ξεκίνησαν συνήθως ως μικρά εσωτερικά δελτία ενημέρωσης, αλλά σταδιακά εξελίχθηκαν σε δημοσιογραφικά εγχειρήματα με εξωτερική διανομή, διακριτή ταυτότητα και αφοσιωμένους συντάκτες.

Ο Αλέσιο Σκαντούρα συντονίζει το Παρατηρητήριο Antigone για τις συνθήκες στις φυλακές της Ιταλίας, ένα πρόγραμμα που ξεκίνησε πριν από περισσότερα από 20 χρόνια. Από το 2012 είναι επίσης συντονιστής του Ευρωπαϊκού Παρατηρητηρίου Φυλακών, ενός δικτύου οργανώσεων που δραστηριοποιούνται σε 13 χώρες και ασχολούνται με την παρακολούθηση των συνθηκών κράτησης και την προώθηση των ανθρώπινων δικαιωμάτων στις φυλακές.

Οπως εξηγεί, οι εφημερίδες και τα περιοδικά που δημιουργούνται στις φυλακές λειτουργούν ως «εργαστήρια» δημοσιογραφίας. Στις αίθουσες σύνταξης πολλών περιοδικών συναντιούνται κρατούμενοι, εθελοντές, εκπαιδευτικοί, ακόμη και δημοσιογράφοι. Αυτή η σύμπραξη, τονίζει, συμβάλλει τόσο στο άνοιγμα των φυλακών προς την κοινωνία όσο και στη διαμόρφωση μιας πιο ολοκληρωμένης εικόνας για τις πραγματικές συνθήκες κράτησης.

Η λογοκρισία δεν απουσιάζε, αλλά όπως λέει ο Σκαντούρα «εξαρτάται από τη σχέση ανάμεσα στη διεύθυνση της φυλακής και τη συντακτική ομάδα». Εκεί όπου υπάρχει εμπιστοσύνη και διαρκής συνεργασία, οι απαγορεύσεις σταδιακά χαλαρώνουν. Εκεί όπου το περιβάλλον είναι πιο… αμυντικό, οι περιορισμοί επιμένουν.

Τα θέματα που επιλέγονται καλύπτουν ένα ευρύ φάσμα που περιλαμβάνει τις εμπειρίες και τις σκέψεις των κρατουμένων: προσωπικές ιστορίες, κοινωνικά και πολιτικά ζητήματα, περιβαλλοντικά θέματα, ακόμη και αναλύσεις για τις νεανικές συμμορίες –με τρόπο που, όπως επισημαίνει ο Σκαντούρα, συχνά αποτυπώνει την πραγματικότητα πιο συνεκτικά από τα παραδοσιακά μέσα ενημέρωσης. Στη Ρώμη, μάλιστα, η συντακτική ομάδα της Antigone στις Φυλακές Ρεμπίμπια δημιούργησε και podcast, φέρνοντας τη φωνή των κρατουμένων απευθείας στο κοινό.

Οι ιταλικές πρωτοβουλίες ανθούν χάρη σε εθελοντές και συλλόγους που παλεύουν καθημερινά να κρατήσουν ανοιχτό το «παράθυρο προς τα μέσα». «Χρειάζεται πάντα κάποιος απ’ έξω για να ξεκινήσει κάτι τέτοιο», λέει ο Σκαντούρα και συμπληρώνει: «Κάποιος που θέλει να χτίσει μαζί».

Ισπανία: Η πόλη που διαβάζει τους κρατούμενους

Στο σωφρονιστικό κέντρο του Μπούργκος, στη βόρεια Ισπανία, μια εκδοτική περιπέτεια εξελίσσεται τα τελευταία χρόνια. Η Voz del Patio (Φωνή της αυλής), ένα έντυπο 24 σελίδων, εκδίδεται κάθε τέσσερις μήνες από ομάδα οκτώ έως εννέα κρατουμένων, οι οποίοι συνεργάζονται με τέσσερις επαγγελματίες δημοσιογράφους (δύο συντάκτες και δύο γραφίστες).

Περίπου 5.000 αντίτυπα διανέμονται στην πόλη του Μπούργκος, σε καφέ, κομμωτήρια και μικρά καταστήματα, ενώ άλλα 2.000 ταξιδεύουν σε φυλακές σε όλη την Ισπανία. Η εφημερίδα ιδρύθηκε το 2019 και φημίζεται για την ποιότητά της. Η θεματολογία της ποικίλλει: μεταρρυθμίσεις στις φυλακές, συνεντεύξεις με ειδικούς, συζητήσεις για την παρουσία των γυναικών στο σωφρονιστικό σύστημα, ρεπορτάζ για τις συνθήκες κράτησης. Ανάμεσα στους συνεντευξιαζόμενους βρίσκουμε προσωπικότητες όπως ο εγκληματολόγος Francisco Etxeberria και η Mercedes Gallizo, πρόεδρος της κρατικής εταιρείας σωφρονιστικών υποδομών.

Ο συντονιστής της έκδοσης, ο εκπαιδευτικός Víctor Cámara, λέει πως όποιος θέλει να συμμετάσχει δεν αποκλείεται –είτε έχει εμπειρία γράφοντας είτε όχι. Παρά τους σημαντικούς περιορισμούς (όπως η απουσία πρόσβασης στο διαδίκτυο), οι κρατούμενοι επιλέγουν οι ίδιοι τα θέματα και διαμορφώνουν το περιεχόμενο συλλογικά. «Οι κρατούμενοι παραμένουν κομμάτι της κοινωνίας», τονίζει ο Cámara, «και πρωτοβουλίες όπως αυτή βοηθούν στην επανένταξή τους».

Ουγγαρία: Παράδοση αιώνων η «Εφημερίδα των Φυλακών»

Στην Ουγγαρία, η «Εφημερίδα των Φυλακών» (Hungarian Prison Newspaper) αποτελεί μια τακτική έκδοση για τους κρατούμενους στα σωφρονιστικά καταστήματα, με στόχο την ενημέρωση, την εκπαίδευση και την υποστήριξη της επανένταξης. Πρόκειται για μία από τις παλαιότερες ενεργές εφημερίδες στη χώρα, καθώς ιδρύθηκε το 1898, μόλις είκοσι χρόνια μετά την υιοθέτηση του πρώτου σύγχρονου ουγγρικού ποινικού κώδικα.

Η εφημερίδα εκδίδεται δύο φορές τον χρόνο, με 48 σελίδες και σε 3.000 αντίτυπα τα οποία τυπώνονται στη φυλακή. Κοστίζει 239 φιορίνια (περίπου 62 λεπτά του ευρώ). Τα θέματα που καλύπτει βοηθούν τους κρατούμενους να «πλοηγηθούν» καλύτερα στο σύστημα, να μάθουν για τα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις τους, καθώς και να ενημερωθούν για προγράμματα, ευκαιρίες και αλλαγές στους κανονισμούς. Παράλληλα, ενισχύει την αίσθηση της κοινότητας με συνεντεύξεις, ρεπορτάζ και προσωπικές ιστορίες, ενώ δίνει χώρο για προσωπική έκφραση μέσω ποιημάτων, σχεδίων και άρθρων των ίδιων των κρατουμένων. Λειτουργώντας ως εργαλείο επανένταξης, ασχολείται και με ζητήματα που αφορούν τη ζωή μετά την αποφυλάκιση, όπως η εύρεση εργασίας.

Το περιεχόμενο γράφεται κυρίως από το προσωπικό των φυλακών, αλλά δίνεται η δυνατότητα δημοσίευσης και στους κρατούμενους. Για παράδειγμα, το τεύχος του περασμένου Ιουνίου κάλυψε την τελετή εγκαινίων της «Αγίας Πύλης» στη φυλακή Veszprém (που συμβολίζει την ελπίδα, τη συγχώρεση και την αναγέννηση), τη μεταμόρφωση του εκπαιδευτικού συστήματος των φυλακών, καθώς και τις τελευταίες νομοθετικές αλλαγές σχετικά με την αποφυλάκιση.

Γαλλία: Η φωνή των κρατουμένων μέσω των ακτιβιστών

Στη Γαλλία ξεχωρίζει η «L’ Envolée», μια ακτιβιστική εφημερίδα που συγκεντρώνει υλικό από τις φυλακές, όπως επιστολές και μαρτυρίες, αλλά παράγεται εξωτερικά από ακτιβιστές. Οπως αναφέρεται χαρακτηριστικά: «Η “L’ Envolée” φιλοδοξεί να είναι η φωνή για τους κρατούμενους που μάχονται ενάντια στη μοίρα τους. Η εφημερίδα δημοσιεύει επιστολές, αναφορές για δίκες και αναλύσεις νόμων. Συνεχίζει το έργο ραδιοφωνικών εκπομπών που διατηρούν σύνδεσμο μεταξύ του εσωτερικού και του εξωτερικού των φυλακών, εκτός του ελέγχου της σωφρονιστικής διοίκησης».

Η έκδοση παράγεται από πρώην κρατούμενους, συγγενείς κρατουμένων και άλλους ακτιβιστές, οι οποίοι θεωρούν απαραίτητο να δοθεί φωνή στους κρατούμενους ως τους πλέον κατάλληλους να περιγράψουν την καθημερινότητά τους, να καταγγείλουν τις συνθήκες κράτησης και τη βία που υφίστανται, καθώς και να ασκήσουν κριτική στο σωφρονιστικό σύστημα.

Ελλάδα: «Προσ-παθώντας»: μία λέξη, δύο κόσμοι

Στην Ελλάδα, το τοπίο των εντύπων που παράγονται εντός των φυλακών είναι κάπως πιο περιορισμένο, με κάποιες προσπάθειες εκδόσεων να γίνονται στα σωφρονιστικά καταστήματα αλλά να μην είναι σε σταθερά χρονικά διαστήματα. Ωστόσο, μία εφημερίδα εκδίδεται σταθερά και αυτό οφείλεται στο Γυμνάσιο (με λυκειακές τάξεις) που λειτουργεί στο Ειδικό Σωφρονιστικό Κατάστημα Νέων Αυλώνα. Ο τίτλος της εφημερίδας, «Προσπαθώντας», συμπυκνώνει το νόημα της δύσκολης καθημερινής ζωής των κρατουμένων, αλλά ταυτόχρονα κρύβει μέσα της ένα συμβολικό λογοπαίγνιο («προς»): την προσπάθεια για το μέλλον.

Ο τέως διευθυντής του σχολείου, Πέτρος Δαμιανός, βρίσκεται πίσω από το εγχείρημα της έκδοσης ετήσιας εφημερίδας, το οποίο ξεκίνησε πριν από δώδεκα χρόνια. «Αρχικά ήταν ένα έντυπο που διανεμόταν από κελί σε κελί από τους ίδιους τους μαθητές – κρατούμενους. Ωστόσο εμείς ως εκπαιδευτικοί αναλαμβάναμε τη διανομή του σε υπουργεία, όπως στο Δικαιοσύνης και στο Παιδείας. Τα τελευταία χρόνια η εφημερίδα διατίθεται σε ηλεκτρονική μορφή μέσω της ιστοσελίδας του σχολείου, γεγονός που επέτρεψε ευρύτερη πρόσβαση αλλά και μεγαλύτερη ευελιξία», μας λέει.

Σε αντίθεση με άλλες χώρες, δεν υπάρχουν επαγγελματίες δημοσιογράφοι στην παραγωγή της εφημερίδας αλλά οι μαθητές του σχολείου αναλαμβάνουν τη σύνταξή της. Η θεματολογία είναι ελεύθερη: περιβάλλον, τέχνες, κοινωνικά ζητήματα, προσωπικά θέματα, ακόμη και συνεντεύξεις με δημόσια πρόσωπα. Η πιο εντυπωσιακή στιγμή ήταν η συνέντευξη που πήραν οι κρατούμενοι από τον πρώην Πρόεδρο της Δημοκρατίας Κωστή Στεφανόπουλο, με ερωτήσεις που συνέταξαν οι ίδιοι και απαντήσεις που έφτασαν στο σχολείο με τη βοήθεια των καθηγητών.

Επειδή η εφημερίδα είναι πρωτοβουλία του σχολείου, δεν υπάρχει λογοκρισία από τη φυλακή. Οι μαθητές γράφουν ό,τι θέλουν, αρκεί να μπορούν να το υποστηρίξουν και να το διατυπώσουν καθαρά. Η μόνη επιμέλεια αφορά τη γλωσσική υποστήριξη σε μαθητές που δεν γνωρίζουν καλά ελληνικά. Με τον τρόπο αυτό η συμμετοχή των μαθητών – κρατουμένων παραμένει υψηλή και είναι ο βασικός λόγος που το εγχείρημα συνεχίζεται αδιάλειπτα.

Το κόστος εκτύπωσης (για τα πρώτα τεύχη της εφημερίδας) καλυπτόταν από κονδύλια εκπαίδευσης κρατουμένων, τα οποία αιτούνταν το σχολείο και ενέκρινε πάντα το υπουργείο Δικαιοσύνης.

Ενα κοινό νήμα πίσω από τα κάγκελα

Παρότι οι χώρες απέχουν πολύ ως προς τη συχνότητα, τον αριθμό και την οργάνωση των εκδόσεων, μοιράζονται μια σημαντική κοινή αρχή: η δημοσιογραφία από μέσα προς τα έξω είναι εργαλείο διαλόγου, διαφάνειας και –πάνω απ’ όλα– ανθρώπινης αξιοπρέπειας. Οι κρατούμενοι που γράφουν δεν ζητούν απλώς να ακουστούν. Ζητούν να αναγνωριστούν ως άνθρωποι με σκέψη, κρίση, ευαισθησία και δικαίωμα στη δημόσια έκφραση. Και εκεί η γραφή καταφέρνει να ανοίγει πόρτες ακόμα και μέσα στις πιο κλειστές δομές της κοινωνίας.

Αισθάνομαι πως έχω να πω πολλά, όμως ξέρω πως δεν φτάνει ο χρόνος

Είμαι ένας νέος από τις φυλακές Αυλώνα, που μετά από περισσό δισταγμό βρήκα το θάρρος να ακουμπήσω λιγάκι από την ψυχή μου. Μαζί μου αυτή τη στιγμή βρίσκονται περίπου 300 ψυχές που ζουν την εμπειρία της φυλακής όπως κι εγώ. Τα λόγια τους μοιάζουν με τα δικά μου. Η δική μας φωνή είναι τόσο μικρή. Με δυσκολία ακούγεται έξω από τις κλειδωμένες πόρτες των κελιών. Η κάθε μας κραυγή που προσπαθεί να δραπετεύσει, πεθαίνει μέσα στους τοίχους που κρατούν τα κορμιά μας φυλακισμένα. Η ψυχή μας όμως παραμένει ελεύθερη, αν και προσπαθούν να τη φυλακίσουν με άλλους τοίχους που δεν φαίνονται, με εκείνους τους τοίχους που φτιάχνουν κάτω από τη μάσκα του δίκαιου όλοι οι ισχυροί που φωνάζουν μες στα αυτιά μας, λέγοντας να ελπίζουμε και που ύστερα μας κάνουν να φοβόμαστε την ίδια την ελπίδα. Περίεργο πράγμα, φίλε μου, οι ελεύθεροι εκείνοι τοίχοι να είναι πιο χοντροί από τους τσιμεντένιους.

Οι περισσότεροι από εμάς έχουμε δεχτεί τις συνέπειες των πράξεών μας, αν και στην πλειονότητα οι πράξεις μας ήταν κατ’ ανάγκη. Ανθρωποι που για τη χρήση τους αναγκάστηκαν να κάνουν πράγματα που δεν έπρεπε. Ανθρωποι που βρέθηκαν σε αδιέξοδο, άνθρωποι που οι καταστάσεις δεν τους άφηναν πολλές επιλογές, άνθρωποι που στιγμιαία ξεπέρασαν τα όρια και έκαναν πράγματα ανεπανόρθωτα, άνθρωποι που φταίνε, άνθρωποι που έχουν αποδεχτεί το φταίξιμό τους, πάνω απ’ όλα όμως άνθρωποι…

Κάποιοι μάλιστα από εδώ είναι περισσότερο άνθρωποι από εκείνους τους ανθρώπους που κρίνουν την ελευθερία και τα χρόνια με κριτήριο τις γνωριμίες και τα χρήματα. Κάποιοι μάλιστα από εμάς φυλακιζόμαστε δήθεν για παραδειγματισμό και ακόμη πιο δήθεν για σωφρονισμό, με μικρά αδικήματα για τα οποία πολλές φορές υπάρχουν κι άλλες λύσεις, ενώ άλλοι με πολύ σοβαρά κοινωνικά αδικήματα είναι ελεύθεροι και επαναλαμβάνουν τα ίδια λάθη. Ποιοι είναι όλοι αυτοί που παίζουν με τις ανθρώπινες ψυχές σαν να’ ναι μαριονέτες; Και εν τέλει φταίξαμε περισσότερο όλοι εμείς από εκείνους που σαπίζουν σιγά σιγά την κοινωνία; Αισθάνομαι πως έχω να πω πολλά, όμως ξέρω πως δε φτάνει ο χρόνος…..

* Το άρθρο γράφτηκε στο πλαίσιο του ευρωπαϊκού προγράμματος PULSE, στο οποίο συμμετέχει κατ’ αποκλειστικότητα η «Εφ.Συν.». Συνεργάστηκαν οι Francesco Berto (OBCT, Ιταλία), Lola García-Ajofrín (El Confidencial, Ισπανία), Laszlo Arato (EUrologus/HVG, Ουγγαρία), Voxeurop (Γαλλία).